اما وقتى اين سؤال را از عالم اخلاق ميكنيم ميگويد: ركن دوم كمال نفس انسان عفت است و آن نگهدارى نفس است از حرص و آز نسبت بتمام شهوات محسوس و مطيع شهوت نبودن. و بيانات ديگرى كه نظير اين ذكر ميكنند، ولى همگى ناقص و گيج‌كننده و مبهم و مختلف است، خوانندگان محترم دو ركن ديگر ايمان را كه عدالت و جهاد است در اين روايت شريف بينديشند و سپس با كلمات علماء اخلاق و دانشمندان ديگر بشر مقايسه كنند و بقطره‌ئى از بحار عظمت رهبران دينى خود پى برند.

بسى تعجب كردم زمانى كه ديدم محقق فاضل ابن ميثم بحرانى سخن علماء اخلاق را در شرح اين روايت شريف در كتاب «نهج البلاغه» ذكر نموده، و سپس در مقام تطبيق كلام امير مؤمنان با سخنان آنها برآمده و ميگويد: فعبر عن الحكمة باليقين ... و عن العفة بالصبر مثل اينكه سخنان ناقص و مبهم ايشان را صحيح و متقن و پايه‌اى استوار دانسته و ميخواهد كلام امير مؤمنان صلوات اللَّه عليه را با آن سخنان وفق دهد و برابر كند، در صورتى كه اين الثرى من الثريا.

برترى ايمان بر اسلام و يقين بر ايمان‌

١-

جابر گويد: امام صادق عليه السلام بمن فرمود: اى جعفى: همانا ايمان برتر از اسلام و يقين برتر از ايمانست و چيزى گراميتر [كمياب‌تر] از يقين نيست.

شرح‌

- جعف قبيله ايست از يمن و يكى از شعب تميم است كه جابر از آن قبيله ميباشد و برترى ايمان بر اسلام از ابواب سابق ظاهر شد، زيرا در ايمان ولايت يا اذعان قلبى و اعمال بدنى و يا اذعان قلبى فقط معتبر است، بخلاف اسلام. و اما برترى يقين بر ايمان باعتبار اينست كه يقين بالاترين مراتب اعتقاد است كه فعل طاعات و ترك مناهى بر آن مترتب مى‌شود و كميابى يقين هم واضح است، زيرا مردم را كه مينگريم از قول يك طبيب براى سلامتى بدن از اطعمه لذيذ پرهيز ميكنند، ولى از گناهان كبيره بقول انبياء براى سلامتى روح و نجات از كيفر خدا پرهيز نميكنند، و اين مطلب دليل عدم يقين است.

٢-

وشاء گويد: شنيدم حضرت ابى الحسن عليه السلام ميفرمود: ايمان يك درجه بالاتر از اسلام است، و تقوى يك درجه بالاتر از ايمان و يقين يك درجه بالاتر از تقوى است، و ميان مردم چيزى‌