ترجمه اصول کافي شيخ کليني - مصطفوى، سيد جواد - الصفحة ١٩ - تفسير آيه شريفه

گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت كه مگر من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: چرا، در آنجا من نخستين پاسخ دهنده بودم (چنانچه در روايت اول اين باب بيان گرديد).

چگونه پاسخ دادند با آنكه ذره بودند

١-

ابو بصير بامام صادق عليه السّلام عرضكرد: چگونه پاسخ دادند با آنكه ذره بودند؟ فرمود: خدا در آنها نيروئى قرار داد كه چون از آنها بپرسند بتوانند پاسخ گويند، يعنى در عالم ميثاق.

شرح‌

- برخى از دانشمندان شيعه اخبار عالم ذر را طبق اين روايت تفسير و معنى كرده و گفته‌اند:

خداى تعالى تمام افراد بشر را پيش از خلقت آدم بصورت ذره و مورچه آفريد و بآنها شعور و ادراكى در خور آن عالم و مناسب شأن آنها عطا فرمود، تا بتوانند آفريننده خود را بشناسند و اگر از آنها سؤال شود، پاسخ گويند، توضيح اين عقيده را با ١٢ اشكالى كه معتزله بر آن كرده‌اند و پاسخ‌هائى كه از آن‌ها داده شده است، مرحوم مجلسى در ج ٢ ص ١٢ و ١٣ مرآت العقول ذكر ميكند و نيز تحقيقات لطيف و دقيقى از شيخ مفيد و سيد مرتضى قدس سرهما بيان ميكند كه مناسب اين مختصر نيست.

دسته‌اى ديگر از دانشمندان كه محدثين و اهل ورع باشند ميگويند: ما بظاهر اين روايات ايمان آوريم و از هر گونه توجيه و تأويلى نسبت بآنها خوددارى كنيم، برخى ديگر اين روايات را حمل بر استعاره و تمثيل نموده‌اند مانند و اذا المنية أنشبت أظفارها و مانند ما لى أراك تقدم رجلا و تؤخر اخرى.

فطرت مخلوق يگانه‌پرستى است‌

١-

هشام بن سالم گويد: از امام صادق عليه السّلام آيه شريفه «فطرت خدائى است كه مردم را بر