- از مجموع اين خبر و خبر سابق بدست مى‌آيد كه خداى تبارك و تعالى بهر يك از افراد انسان، قابليت و استعداد مخصوصى عنايت فرموده است كه ممكن نيست از آن مقدار تجاوز كند و بدرجه بالاترى كه استعدادش را ندارد برسد، ولى هر كس نسبت بمقدار استعداد و ظرفيت خدا دادى خويش با فعليت و ثبات از مادر متولد نميشود، بلكه عطاء خداوند تنها قابليت است و خود او بايد با مجاهدت و كوشش در اكتساب استعداد، خود را بمرحله فعليت برساند، ولى روايت ناظر بكسانى است كه با اين مرحله ديگران برخورد ميكنند و در واقع بهترين روش تعليم و ترتيب است كه در چند جمله كوتاه بيان شده است.

اولا ميفرمايد: اگر تو در پله دوم و ديگرى در پله اول از علوم و معارف و اخلاقست ولى استعداد ترقى بپله دوم را دارد، او را مأيوس و دل شكسته مكن و باو مگو: تو قابل نيستى، چيزى نخواهى شد و ثانيا در صدد تعليم و تربيت او باش و ثالثا از او توقع نداشته باش كه در يك روز و با چند جمله بدرجه تو رسد بلكه با نرمى و ملايمت و آهسته از او دستگيرى كن تا بقدر استعدادش ترقى كند و رابعا بدان كه اگر دل مؤمنى را شكستى و او را از تحصيل معارف دلسرد كردى بر تو لازمست كه اين شكست را جبران كنى و دو باره بتشويق و ترغيب او پردازى.

اين بيان از نظر اين بود كه مرحوم كلينى اين دو روايت را از يك مورد دانسته و در يك باب ذكر فرموده است، ولى ميتوان گفت كه روايت اول مربوط باستعداد و قابليتهاى كلى افراد بشر است كه مختلف و متفاوتست، اما روايت دوم مخصوص استعداد ايمانى و درجاتى است كه هر مؤمنى ميتواند بآنها برسد، پس نبايد روايت اول را در آنجا ذكر نمود، زيرا مربوط بدرجات ايمان نيست.

٣-

سدير گويد: امام باقر عليه السّلام بمن فرمود: مؤمنين درجات مختلفى دارند: يكى داراى يك درجه و يكى دو درجه و يكى سه درجه و يكى چهار درجه و يكى پنج درجه و يكى شش درجه و يكى هفت درجه است.

پس اگر بخواهى بداراى يكدرجه تحميل دو درجه كنى نتواند و اگر بر چهار درجه تحميل سه درجه كنى نتواند و اگر بر سه درجه تحميل چهار درجه كنى نتواند و اگر بر چهار درجه تحميل پنج درجه كنى نتواند و اگر بر پنج درجه تحميل شش درجه كنى نتواند و اگر بر شش درجه تحميل هفت درجه كنى نتواند و همه‌