و اما نيات مقاصدى كه موجب كمال عمل مى‌شود و از اغراض دنيوى خالى است، بحسب اشخاص و احوال ايشان مختلف است و نيت هر كس تابع طريقه و شاكله و حالت باطنى اوست كه برخى از آنها را يادآور ميشويم:

١- نيت كسانى كه در عذاب و عقاب آخرت ميانديشند و دنيا در نظرشان پست مى‌شود و عبادت خويش را براى ترس از عذاب انجام ميدهند.

٢- كسانى باشند كه نعمت‌هاى بهشت و حور و قصور آن ايشان را بعبادت تحريك كند.

گروهى از دانشمندان عبادت اين دو طايفه را باطل دانسته‌اند، ولى اينان حقيقت تكليف و درجات مردم را بخوبى ندانسته‌اند كه بيشتر مردم (باصطلاح اين زمان و ملاحظه احوال اين مردم صدى نود و نه) را ممكن نيست عبادات خود را بغير از اين دو وجه انجام دهند و غير از اين نميتوانند درك كنند و اين نيت منافى با اخلاص نميباشد، زيرا عبادت بقصد آنچه در آخرت وعده داده شده، از شوائب دنيوى پاك و خالص است و دليلى هم نداريم كه عبادت بايد خالصا لوجه اللَّه و حتى از اين گونه اغراض هم خالى باشد، بلكه دليل بر عكس اين عقيده موجود است.

مانند آيه شريفه: ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً- وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً.

و نيز امير المؤمنين عليه السّلام در وقفنامه خود مينويسد:

هذا ما اوصى به في ما له عبد اللَّه على ابتغاء وجه اللَّه تعالى ليولجنى به الجنة و يصرفنى به عن النار.

و گويا اينها حقيقت معنى نيت را درك نكرده و گمان كرده‌اند، كه با گفتن اينكه تدريسم را براى محبت خدا انجام ميدهم درست مى‌شود، غافل از اينكه اين گفتار جز لقلقه زبان و ادعائى كاذب بيش نيست و حقيقت نيت همان ميل و توجه دلست بآنچه ميخواهد و اگر محبت خدا مطلوب دل نباشد با گفتن بزبان و خطور بدل بدست نميآيد و مثل اينست كه شخص سير بگويد: من ميل بغذا دارم، پيداست كه اين گفتن براى او اشتها نمى‌آورد.

٣- كسانى كه در نعمتهاى بى‌پايان خدا ميانديشند و چون شكر منعم را واجب ميدانند، براى سپاسگزارى خدا عبادتش ميكنند، چنانچه امير المؤمنين عليه السّلام مى‌فرمايد:

لو لم يتوعد اللَّه على معصيته لكان يجب ان لا يعصى شكرا لنعمته.

٤- كسانى كه از راه حيا و شرمسارى عبادت خدا ميكنند، زيرا او را بر نهان و آشكار خود مطلع ميدانند چنانچه پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله ميفرمايد:

اعبد اللَّه كانك تراه فان لم تكن تراه فإنه يراك.

٥- كسانى كه خدا را بقصد تقرب عبادت ميكنند و مقصود قرب معنوى و ارتفاع مقام بنده است كه از نقائص خود كاسته و بكمال نزديك شود.