در لغت، بسنده كردن به اندك از امور دنيايى است كه مورد نياز انسان باشد [١] و در اصطلاح، ملكه‌اى نفسانى است كه موجب بسنده كردن به ميزان نياز و ضرورت از مال مى‌شود، بدون اينكه تلاش و رنج براى به دست آوردن بيش از ميزان نياز به‌كار گرفته شود. [٢] در اين مدخل معناى لغوى مقصود است كه اعمّ از معناى اصطلاحى است و از لفظ «قانع» و آياتى كه بر آن دلالت مى‌كند مثل «فما حصدتّم فذروه فى سنبله إلّا قليلًا ممّا تأكلون» (يوسف (١٢) ٤٧) استفاده شده است.

آثار قناعت‌

١. كاهش مشكلات قحطى‌

١. هفت سال تلاش براى توليد غلّه، ذخيره‌سازى غلّه‌ها، صرفه‌جويى و قناعت در مصرف، توصيه‌هاى يوسف عليه السلام به مردم مصر، براى كاهش مشكلات دوران هفت سال قحطى و خشكسالى:

قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ.

يوسف (١٢) ٤٧

٢. مصونيّت از گرسنگى‌

٢. قناعت و صرفه‌جويى، راهى درست براى گرفتار نشدن به گرسنگى و كمبودها، هنگام پيش‌آمدهاى ناگوار:

قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ‌ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ.

يوسف (١٢) ٤٧ و ٤٨

ارزش قناعت‌

٣. روحيّه قناعت، امرى ارزشمند و پسنديده:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. [٣]

حج (٢٢) ٣٦

٤. داشتن قناعت، مصداق حيات طيّبه و زندگى پاكيزه:

مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‌ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ. [٤]

نحل (١٦) ٩٧

نيز--) همين مدخل، قناعت پيش از دوران قحطى، قناعت در دوران قحطى‌

[١] . مفردات، ص ٦٨٥، «قنع»

[٢] . جامع‌السّعادات، ج ٢، ص ١٠٢

[٣] . امام صادق عليه السلام درباره «اطعموا القانع و ...» فرمود: قانع‌كسى است كه به آنچه به او مى‌دهى راضى مى‌شود و نسبت به آن ناراحتى، ترش‌رويى و دهن‌كجى نمى‌كند. (الكافى، ج ٤، ص ٤٩٩، ح ٢؛ تفسير نورالثقلين، ج ٣، ص ٤٩٨، ح ١٣٤) بنابراين مى‌توان استفاده نمود كه روحيّه قناعت، ارزشمند است‌

[٤] . پيامبر صلى الله عليه و آله درباره «فلنحييّنه حيوة طيّبة» فرمود: مقصود، قناعت و رضايت به تقسيم روزى از جانب خداوند است. (مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٥٩٣)