قصر، جمع آن قصور [١] به معناى خانه بزرگ و مجلّل و كاخ است. [٢] در اين مدخل از واژه‌هاى «برج»، «صرح»، «غرف»، «قصر»، مشتقّات آنها و سياق بعضى آيات استفاده شده است.

اهمّ عناوين: قصرسازى، ويرانى قصر

تشبيه به قصر

١. تشبيه بروج آسمان به قصرها:

وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ. [٣]

بروج (٨٥) ١

٢. تشبيه شراره‌افكنى آتش دوزخ به كاخ:

لا ظَلِيلٍ وَ لا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ‌ إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ.

مرسلات (٧٧) ٣١ و ٣٢

دلبستگى به قصر

٣. دلبستگى به كاخهاى برافراشته، از ويژگيهاى اشخاص ظاهربين و فاقد عقل و انديشه:

أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ... فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً.

نساء (٤) ٧٨

قصر در بهشت‌

٤. جاى گرفتن تقواپيشگان، در بناى مرتفع و چند طبقه (كاخها) در بهشت:

لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ... [٤]

زمر (٣٩) ٢٠

٥. جاى گرفتن مؤمنان داراى عمل صالح در اتاقها و قصرهاى رفيع در بهشت:

إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَ يُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَ سَلاماً.

فرقان (٢٥) ٧٠ و ٧٥

وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ... [٥]

عنكبوت (٢٩) ٥٨

... إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ‌ ... وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ.

سبأ (٣٤) ٣٧

قصر زليخا

٦. قصر زليخا، داراى دربهاى متعدّد:

وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ. [٦]

يوسف (١٢) ٢٣

[١] . مفردات، ص ٦٧٣، «قصر»

[٢] . فرهنگ بزرگ سخن، ج ٦، ص ٥٥٤٢، «قصر»

[٣] . گفته شده است كه مقصود از «بروج» ستارگان بزرگ است و در اين آيه، بروج به قصرها تشبيه شده است. [تشبيه بروج به قصرها از جهت بلندى آنها]. (الكشاف، ج ٤، ص ٧٢٩)

[٤] . «غرف» منازل رفيعه و قصور است. (مجمع البيان، ج ٧- ٨، ص ٧٧٠)

[٥] . ابن‌عبّاس در تفسير آيه مى‌گويد: يعنى آنان را در اتاقهاى زبرجد و ياقوت سكونت داده و در قصرهاى بهشتى جاى مى‌دهيم. (مجمع‌البيان، ج ٧-/ ٨، ص ٤٥٥)

[٦] . از آنجا كه خانه زليخا داراى دربهاى متعدّد و او همسر عزيز مصر بوده است، فهميده مى‌شود كه مقصود از «بيت» كاخ است. (تفسير التحرير و التنوير، ج ٦، جزء ١٢، ص ٢٥٠)