تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٩ - ١ - ريشهء تاريخى برهان وجوبى

قرار مى گيرد ، به تذكر نكاتى نيازمنديم كه بعضى از آنها به منزله مطالب تثبيت شده مى باشد .
١ - ريشهء تاريخى برهان وجوبى :
ريشهء اين برهان در سخنان پيشوايان جهان تشيع به طور اختصار ديده مى شود . مثلًا در دعاى معروف صباح ، امير المؤمنين عليه السلام عرض مى كند :
« يا من دل على ذاته بذاته » . [١] ( اى خدايى كه ذات او دليل ذات اوست ) .
و حضرت على بن حسين عليه السلام عرض مى كند :
« بك عرفتك و انت دللتني عليك . . . و لو لا انت ما ادر ما انت » [٢] ( به وسيلهء تو خودت را شناختم ، تويى كه مرا به سوى خودت دلالت نمودى ، اگر تو نبودى نمى دانستم كه چيستى ) .
در روايت ديگرى چنين آمده است كه اگر او وجود نداشت نمى بايست براى او مفهومى در اذهان بشرى جلوه نمايد . [٣] مرحوم محقق عالى قدر آقا شيخ محمد حسين اصفهانى با صراحت كامل در ابيات زير بيان نموده است :

ما كان موجوداً بذاته بلا حيث هو الواجب جل و علا و هو بذاته دليل ذاته اصدق شاهد على اثباته يقضى بهذا كل حدس صائب لو لم يكن مطابق للواجب لكان اما هو لامتناعه و هو خلاف مقتضى طباعه او هو لافتقاره الى السبب و الفرض فرديته لما وجب

[١] دعاى صباح . .
[٢] دعاى ابو حمزه ثمالى . .
[٣] اين روايت را مرحوم علامه آقاى شيخ صالح مازندرانى در مذاكره حضورى كه با ايشان داشتم ، نقل كردند . .