تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٩٥ - در پيگردى علتها ، حوادث همزمان را با حوادث علت و معلولى اشتباه نكنيم

منفى فرض نمى كنيم ، بلكه مى گوييم : مواظب باشيد كه سقوط قطعهء كوه را با زهر آشاميدن سقراط در راه احترام به قانون كه نتايج بزرگى در ساختن انسانها به وجود مى آورد ، بيك ديگر مخلوط نكنيد .


((٢٢١٢)) چون نبيند اصل ترسش را عيون ترس دارد از جمال گونه گون
((٢٢١٣)) مشت بر اعمى زند يك جلف مست كور پندارد لگد زن اشتر است
((٢٢١٤)) زان كه آن دم بانگ اشتر مى شنيد كور را آيينه گوش آمد نه ديد
در پيگردى علتها ، حوادث همزمان را با حوادث علت و معلولى اشتباه نكنيم مفاهيم علت و معلول و عليت با اين كه از نظر بررسىهاى عالى فلسفى در دريايى از ابهامات فرو رفته است ، و ليكن تفاوت بسيار واضع با تعاقب حوادث و همزمانى رويدادها دارد كه گاهى تشخيص و تمييز آنها از يكديگر دشوار مى شود . اين عدم تمييز تنها معرفت ما را در بارهء آن حوادث دچار اختلال نمى كند ، بلكه به اضافه اخلالگرى در شناسايى حقايق خارجيه ، عملا جلو واقع يابىهاى ما را مى گيرد و دچار شكست مى سازد .
براى توضيح اين معنا نخست بايد سه نوع حوادث را كه بيك ديگر ارتباط داده مى شوند ، به طور مختصر از نظر بگذرانيم :
١ - دو حادثه كه ميان آن دو رابطهء عليت وجود دارد ، اولى را علت و دومى را معلول مى خوانند البته مى دانيم كه در تفسير رابطهء عليت و دو حقيقت به نام علت و معلول مخصوصاً از نظر فيزيك جديد و مسائل عالى فلسفه اظهار نظرهاى گوناگونى روى داده است ، ولى با قطع نظر از همهء آن مناقشات اين مقدار روشن است كه در طبيعت خارجى و عالم درونى انسانها هيچ حادثه‌اى بدون حادثهء قبلى معين در واقع به وجود نمى آيد .