تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٩٦ - در پيگردى علتها ، حوادث همزمان را با حوادث علت و معلولى اشتباه نكنيم

اگر چه اين پديده را با روش دويد هيوم هم در نظر بگيريم كه چيزى به نام رابطه ى ضرورت ميان دو حادثهء علت و معلول نمى بيند ، باز هم ، همگان در اين نكته اتفاق نظر داريم كه دويد هيوم خود به خود و يا از موش يا درخت آلبالو زاييده نشده است . بلكه مسلما مردى و زنى كه پدر و مادر دويد هيوم بوده‌اند ، او را به وجود آورده‌اند ، يا مجراى قانونى تولد او بوده‌اند .
بهر حال چه اين اصل عقلانى محض باشد و چه دريافت ما قبل تجربه ( آپريورى ) و چه مستند به استقراء و تتبع و مشاهدات بوده باشد - تا كنون ديده نشده است كه معلولى خود به خود بيايد و يا هر چيزى از هر چيزى صادر شود . اگر چه پيش بينى حادثهء دوم به نام معلول از حادثهء اول به نام علت امكان ناپذير هم بوده باشد ، ما مى توانيم پس از ظهور حادثهء دوم ( معلول ) قدم به قدم بعقب بر گرديم موقعيتهايى را كه مانند ميوهء يك درخت از بالاى شاخسار تا ريشه و هسته ، بررسى كنيم ، هيچ موقعيتى را نخواهيم ديد كه خصوصيتى بدون علت به آن موقعيت اضافه و يا از آن منها شده باشد .
٢ - دو حادثهء متوالى كه پشت سر هم تحقق يافته‌اند ، اگر هم در پديده هاى پيشين با يكديگر ارتباط داشته باشند ، حادثهء دوم نتيجهء تحقق و جريان حادثهء اول نيست .
٣ - دو حادثهء همزمان عبارتند از دو رويداد كه در يك زمان و لو تقريبى در يك يا چند صحنه به وجود مى آيند و ارتباطى با يكديگر ندارند .
از آن جهت كه جريان حوادث طبيعى و انسانى چنان نيست كه مانند خطوط مشخص كه هر معلولى دنبال علت خود مانند حلقه هاى پيوستهء زنجير از مقابل ديدگان ما رژه بروند و ما را در تمييز حوادث از اشتباه و خطا محفوظ بدارند ، دقت فراوانى لازم است كه ما در كشف زنجير علل و معلولات چه در اجزاء و رويدادهاى طبيعى و انسانى موجود ، و چه در اجزاء و رويدادهاى گذشته در قلمرو تاريخ تا حد مطلوب موفق شويم . اهميت اين تفكيك موقعى براى ما روشن مى شود كه نظرى به فراوانى مكتب