تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٧٢ - مسئوليت اجتماع از كى آغاز مىشود؟

بى‌اراده تبديل شده‌اند.

اما كسانى كه به پدران خود احسان مى‌كنند بدون اينكه كوركورانه مطيع فرمانهاى آنان باشند و به آنان انفاق مى‌كنند بى‌آنكه از حريت خويش به يك سو شوند اينان به اصالت خويش تحقق مى‌بخشند، و حرّيت خود به اثبات مى‌رسانند و از استقلال خود بهره‌مند مى‌شوند.

از اينجاست كه خداى تعالى عبادت و احسان را در اين آيه قرين هم قرار داده و گفته است كه

«وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً خداى را بپرستيد و هيچ چيز شريك او مسازيد و با پدر و مادر نيكى كنيد.»/ ٧٨ بنا بر اين آنچه از آن خداوند است عبادت و اطاعت اوست و آنچه از آن پدر و مادر و ديگر افراد اجتماع است، احسان است.

«وَ بِذِي الْقُرْبى‌ وَ الْيَتامى‌ وَ الْمَساكِينِ‌- و به خويشاوندان و يتيمان و بينوايان.» «ذى القربا» يعنى خويشاوندان، و مراد كسانى هستند كه آدمى با آنان در خانواده يا عشيره واحد شريك است. تو بايد به آنان احسان كنى خواه غنى باشند يا فقير ولى بدون اينكه آنها را بنده خود كنى و اين بدان معنى است كه نبايد راه خود با راه آنان يكى كنى و سرنوشت خويش به سرنوشت آنان پيوند زنى، بدون اينكه از خود استقلال فكرى نشان دهى. كه اين جاهليت است و شرك است و نيز نبايد تأييد تو از خويشاوندان مخالف نظام اسلامى باشد يا آنان را بر ضد مظلومان يارى رسانى و از عقيده و روش باطل ايشان دفاع كنى آن سان جاهليين امروز در اجتماعات فاسد ما معمول مى‌دارند.

نظام عشايرى در جامعه اسلامى مطلوب است به شرط آنكه چهارچوبى براى همكارى سازنده و تأثير متقابل فكرى و اجتماعى باشد، نه وسيله تعصبات قومى و پايمال كردن حقوق مردم و تجاوز از ارزشهاى دينى.

پس از خويشاوندان نوبت به يتيم مى‌رسد. بر افراد جامعه است كه يتيم را