تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٥٩ - تجمع بر پايه ايمان

تَعْتَدُوا- دشمنى با قومى كه شما را از مسجد الحرام بازداشتند، وادارتان نسازد كه از حد خويش تجاوز كنيد.» آرى دشمنى با اين قوم نبايد شما را از چارچوب عدالتخواهى بيرون آورد بلكه بر عكس بايد همه هدفتان تحقق تعاون و همكارى باشد.

تجمع بر پايه ايمان‌

«وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‌ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ‌- و در نيكوكارى و پرهيزگارى همكارى كنيد نه در گناه و تجاوز.»/ ٢٩٣ تجمعها و همدستيهايى است بر پايه عداوت كه هدف از آنها ستم به مردم است و استثمار آنها. مانند تجمع بازرگانان محتكر عليه مصرف كنندگان و تجمع سازمانهاى ستمگر عليه ملتهاى مستضعف كه سخت مردود است. همچنين تجمعاتى است كه هدف آنها اشاعه خير است و اجراى نظام. اما اشاعه خير- كه همان برّ است- به اين معنى نيست كه تو براى سعادتمند شدن خود ديگران را به زير بار استثمار كشى بلكه به اين معنى است كه هم خود بهره‌مند شوى و هم همه آنهايى كه براى تو كار مى‌كنند.

اما نظام و اجراى آن، پرهيزگارى است. يعنى ترس از خدا و ترس از امتحان او. و اين كار صورت نبندد مگر با به كار بستن آيينى كه آن را به پيامبرانش وحى كرده است و نيز رعايت سنتهايى كه در طبيعت جاى داده. به بيان ديگر واجب است كه هدف از تعاون اشاعه خير و مقاومت در برابر شرّ باشد، از هر طريق كه ميسّر شود.

قرآن در برابر واژه «برّ»، نيكوكارى واژه «اثم» گناهكارى را مى‌آورد و در برابر تقوى تجاوز را. پس «اثم» همان چنگ افكندن بر مال مردم است از طريق مكر و خدعه (چون غشّ، دزدى، احتكار، همكارى با قدرتهاى ستمگر و سوگند دروغ خوردن).

در حالى كه عدوان يا تجاوز، تسلّط است بر حقوق مردم بزور و بدون هيچ‌