دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٥٤٨ - ٢ محتواى خطبه

باقى نمى‌گذارد. اكنون بايد پرسيد آيا آهنگ آيه كه نشانگر اين واقعيّت است كه در صورت ابلاغ نشدن امر الهى به وسيله پيامبر ٦، رسالتمدارى او يكسر تباه مى‌شود و نيز بيانگر اين است كه محتواى پيام، بسى دلهره‌آفرين است و موضع خصمانه غوغاسالاران را به دنبال دارد، مى‌تواند بخشى از شرايع و شمارى از حلال‌ها و حرام‌ها شمرده شود، با اين‌كه ابلاغ حلال‌ها و حرام‌ها براى پيامبر خدا، نه هراسى دارد و نه مخالفتى و نه ...؟! شگفتا كه مفسّرانى، چون حقيقت را نديدند، يا نخواستند ببينيد، ره افسانه زدند.

به لحاظ اهمّيت اين آيات و تعيين زمان نزول آنها، به گونه‌اى مستقل، بدان خواهيم پرداخت.[١]

٢. محتواى خطبه‌

چگونگى آغاز خطبه، ادامه آن و طرح موضوع در آن به همراه آهنگ شورانگيز، تأثيرگذار و گدازنده كلام نبوى، ترديدى باقى نمى‌گذارد كه موضوع، بسى مهم‌تر و حسّاس‌تر و دغدغه‌آميزتر از آن چيزى است كه برخى پنداشته‌اند. يكى از نقل‌ها را مى‌آوريم:

حذيفة بن اسيد مى‌گويد: چون پيامبر خدا از حجّة الوداع باز آمد، مانع از آن شد كه اصحابش در پيرامون درختانِ نزديك به همِ دشت، بار افكنند. سپس به دنبال آنان فرستاد و در زير درختان، نماز [را به جماعت‌] گزارْد. سپس برخاست و فرمود:

أيُّهَا النّاسُ! قَد نَبَّأَنِي اللَّطيفُ الخَبيرُ أنَّهُ لَم يُعَمَّر نَبِيٌّ إلّا مِثلَ نِصفِ عُمُرِ الَّذي قَبلَهُ، وإنّي لَأَظُنُّ أن يوشِكَ أن ادعى فَاجيبَ، وإنّي مَسؤولٌ و أنتُم مَسؤولونَ، فَمَاذا أنتُم قائِلونَ؟

[١] ر. ك: ج ٢ ص ٢٤٢( بحثى درباره آيه تبليغ) و ص ٢٦٠( تحقيقى درباره روز كامل شدن دين).