انوار اخلاقى، وصاياى پيامبر اعظم به امير المؤمنين - علوى گرگانى، محمدعلى - الصفحة ٣٣٠ - مجلس ١١١ جهل، بدترين نوع فقر

بدبختيها از ناداني است. انسان جاهل علاوه بر اينکه آخرت خود را به هم مي‌زند، دنياي خودش را هم نابود مي‌کند. چه بسا کارهايي کند که در دنيا هم ضرر ببيند. تنها آخرت نيست که از بين مي‌برد، دنياي خود را هم متلاشي مي‌کند؛ بنابراين، هيچکس بدبخت تر از آدم جاهل نيست.

پيغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که جهل، شديدترين فقر و گرفتاري است؛ واقعاً اينطور است، تمام بدبختي ها از جهل است بعد فرمود: هيچ مالي هم سودمند تر از عقل نيست. کسي که عقل داشته باشد منفعتش بالاتر است از اينکه مال داشته باشد زيرا عقل سبب نجات او مي‌شود.

"وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ" هيچ تنهايي انسان را به وحشت نمي اندازد بلکه عُجب باعث وحشت انسان مي‌شود يعني کسي که خودبين باشد و فقط خودش را مدّ نظر داشته باشد هميشه در جامعه تنها است چون هيچگاه ديگران را نمي بيند. عُجب، بدترين صفت براي انسان است که هيچکس حقّ ندارد رأيي غير از رأي آنها بدهد و همين باعث بدترين صفت براي او مي‌شود. يگانگي براي انسان بوجود مي‌آورد و در زندگي هيچ وقت نمي تواند با کسي انس بگيرد لذا حضرت صلی الله علیه و آله و سلم مي‌فرمايد: هيچ تنهايي، وحشت آورتر از اينکه انسان عُجب داشته باشد، نيست.

"وَ لَا عَمَلَ كَالتَّدْبِيرِ" هيچ عمل و کاري هم بهتر از تدبير نيست. تدبير يعني عاقبت انديشي، زرنگ بودن، هوشيار بودن در اينکه چگونه انسان در هر عملي پيروز شود و آن را درست انجام دهد. شخص مدبّر، با تدبير خود مي‌تواند يک زندگي بسيار خوبي که مورد رضايت خداوند است داشته باشد. حُسن تدبير خيلي مسأله مهمّي است مخصوصاً براي طبقه و جامعه روحانيّت، خصوصاً در اين عصر که گاهي عدّه اي قصد خراب کردن و خدشه دار کردن چهره