انوار اخلاقى، وصاياى پيامبر اعظم به امير المؤمنين - علوى گرگانى، محمدعلى - الصفحة ١٥٥ - مجلس ٨٦ علائم منافق
"وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ" نشانه دوّم منافق اين است که اگر وعده ميدهد، به وعده اش اهمّيّت نمي دهد. يا وعده ندهيم يا اگر وعده داديم، به آن عمل کنيم. وقتي قرار ميگذاري سر ساعتي پيش آقايي، رفيقي، دوستي بروي، چرا نمي روي؟ اين علامت نفاق است. حضرت صلی الله علیه و آله و سلم ميفرمايد هر کس وعده دهد و انجام ندهد، منافق است. ببينيد چقدر به نفاق نزديک هستيم. يا اصلاً وعده ندهيد و يا اگر وعده داديد، ديگر مخالفت نکنيد.
در روايت ديگر، اميرالمؤمنين علیهالسلام ميفرمايد: مرد آزاد است تا زماني که وعده نداده باشد. اگر وعده داد ديگر آزاد نيست. لا اله الّا الله، يعني چه؟ يعني تو در گرو حرف و وعده ات هستي. تو ديگر بنده شدي. تويي که وعده دادي فلان ساعت با رفيقت باشي، تو ديگر آزاد نيستي. تو الان بنده اين قولي هستي که داده اي. ببينيد آقايان، قول دادن حُرّيّت انسان را ميگيرد. خواهش ميکنم دقّت کنيد. مواظب باشيد. گاهي ميبينم بعضي از آقايان قول ميدهند ولي عمل نمي کنند. بعضي مواقع حرفهايي ميزنند و عمل نمي کنند. چرا اين کارها را ميکنيد؟ قول دادي فلان موقع بروي، طرفت نشسته و منتظر تو است که آقا بيايد. هر چه چشم انتظاري ميکشد که تو بروي، آخر نمي روي. آيا در برابر وقت اين بنده خدا مديون نشده اي؟ حتماً مديون شده اي. چرا وعده دادي و نرفتي؟ عمر او براي تو هدر رفت. اگر نمي توانستي بروي بايد اطّلاع ميدادي و نمي گذاشتي وقتش بيهوده بگذرد.
از امام صادق علیهالسلام پرسيدند: اين که خداوند متعال در قرآن ميفرمايد: ﴿وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ﴾١ آيا اين فرد همان حضرت اسماعيل، فرزند حضرت ابراهيم علیهالسلام خليل الرحمان است؟ آيا اين همان حضرت اسماعيل علیهالسلام ذبيح الله است؟ حضرت علیهالسلام فرمود: نه، او نيست بلکه يک
١ . سوره مبارکه مريم، آيه ٥٤