رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٣٧٨ - فصل ششم

لايق اين مختصر است‌[١] شرح دهم‌[٢]. و اگر ترا اين فهم‌[٣] نيست و فصل دوّم و سوّم و چهارم و پنجم‌[٤] و رمزى‌[٥] چند را[٦] كه گفته‌ام‌[٧] بحثى شافى نكرده‌اى، در ششم هيچ خوض مكن كه ترا از آن‌[٨] هيچ بهره نيست.

فصل ششم‌[٩]

(٦٢) اكنون بدان كه هر چه هست آفريده است، بجز[١٠] حقّ تعالى‌[١١]، از آسمان و زمين و غيرها، آن را «عالم» خوانند. و هر جنس را از خلايق عالمى نهند و گويند هجده هزار عالم است. و بدان كه [نبايد كه عالم از اين جنس‌][١٢] بيرون باشد: يا واجب الوجود[١٣] باشد[١٤] يا ممكن الوجود[١٥] يا ممتنع الوجود. امّا[١٦] واجب الوجود نشايد كه نباشد جلّ ذكره‌[١٧]، و ممتنع الوجود نشايد كه باشد، زيرا كه تغيير و تبديل بدو راه مى‌يابد و از حال بحال مى‌گردد، و هست‌[١٨] نيست‌[١٩] مى‌شود[٢٠]، پس لازم باشد[٢١] كه ممكن الوجود باشد[٢٢]. و ممكن الوجود را البتّه مرجّحى بايد تا بوجود آيد زيرا كه ممكن را دو طرف است: يكى بوجود تعلّق دارد و يكى بعدم. نه ضرورتى بطرف عدم دارد كه بايد كه معدوم باشد و نه ضرورتى‌[٢٣] بطرف وجود دارد كه بايد كه موجود باشد. پس مرجّحى بايد كه طرف وجود را[٢٤]

[١] است: باشدS

[٢] دهم: دهيم‌S

[٣] اين فهم: آن قريحه‌S اين قريحه‌P

[٤] پنجم:-S

[٥] رمزى: رمزهاS رمزى هست‌F

[٦] چند را: چندSF

[٧] گفته‌ام:

گفتيم‌S

[٨] از آن: در آن‌S

[٩] ششم:-F

[١٠] بجز: و جزS

[١١] حق تعالى: خداى عز و جل است‌S

[١٢] نبايد ... جنس: عالم نبايد كه از اين سه قسم‌S

[١٣] واجب الوجود:

ممكن الوجودS

[١٤] باشد:-F

[١٥] ممكن الوجود: واجب الوجودS

[١٦] اما:-S

[١٧] جل ذكره:-S

[١٨] هست: هست‌S

[١٩] هست نيست: هست و نيست‌F

[٢٠] مى‌شود:+ ممتنع الوجود نشايد كه باشد زيرا كه ممتنع آنست كه در وجود نيايد

[٢١] باشد: مى‌شودS

[٢٢] و ممكن الوجود ...

باشد:-F

[٢٣] ضرورتى: ضرورى‌F

[٢٤] وجود را: وجودF