رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ١٣٦ - قاعده

حاصل نشود تا اگر هر چه وجود معلول بدان محتاج باشد يك جزء حاصل نباشد، چنانكه آلت مر وجود كرسى را، كرسى حاصل نشود.

و چون سبب هر مرجّح تمام شود وجود چيز ناچار حاصل شود. و اگر حاصل نشود، پس بر چيزى ديگر موقوف باشد و سبب هنوز تمام نشده باشد. و هر چه بر ديگرى موقوف باشد او در نفس خود ممكن باشد، كه اگر به خويشتن واجب بودى از ديگرى مستغنى شدى. و بدان كه متصوّر نيست كه دو چيز علّت يكديگر باشند و سبب متقدّم باشد بر مسبّب، و هر يكى متقدّم باشد بر متقدّم بر او و بر خويشتن؛ و اين محال است.

قاعده‌

(٣٥) هيچ شك نيست كه اگر در موجودات واجب الوجود باشد پس وجود واجب الوجود درست شد. و اگر همه از آنچه تو مى‌دانى ممكن الوجود باشند و درست شد كه ممكن الوجود بخود موجود نشود، پس محتاج مرجّحى و سخن بدان مرجّح باز گردد و سلسله مرتبه لايتناهى محالست. و مجموع ممكنات هم ممكن باشد زيرا كه كلّ مركب است از آحاد[١]، و بر آحاد موقوف است، و هر چه بر چيزى موقوف باشد او ممكن باشد. پس مجموع نيز ممكن هم باشد بلكه اولاتر بود، پس مجموع نيز محتاج است به مرجّحى و آن مرجّح ممكن نباشد، و الّا در جمله آن ممكنات در آمدى كه بمرجّح محتاج‌اند و علّت آن مجموع نبودى، پس ناچار بايد كه مرجّحى باشد كه آن واجب الوجود باشد

[١] آحاد: ابعادI ) الكل مركب من الآحادA (