رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٣٥٣ - (٢١) قسم اول كه تعلق بعالم اجسام دارد

آوازى بر آيد، قوّت سمع آن را[١] دريابد. پنجم بصر است، و آن قوّتى است تعبيه كرده‌[٢] بر عصبه‌[٣] مجوّف‌[٤] در درون چشم، و اوست‌[٥] كه دريابنده صورتهاست‌[٦]. و هر كه پندارد كه چون ديده چيزى بيند[٧] از آنست كه جسمى لطيف از ديده ممتدّ شده است و اين چيز را دريافته است‌[٨]، [آن كس مخطى است نه مصيب‌][٩]، زيرا كه اگر چنين بودى بايستى كه چون خواستى كه كواكب ثابت را بيند جمله افلاك را خرق كردى، زيرا كه كواكب ثابت بر فلك‌[١٠] هشتم‌اند، تا[١١] از يكى در نگذشتى و خرق نكردى بديگرى نرسيدى، و اين محال است. و نيز اگر ادراك صور بخروج جسمى‌[١٢] لطيف بودى بايستى كه آنچه در زير مايعات بودى زودتر از آن ديدى كه در آبگينه سخت، و با اين‌[١٣] همه در آبگينه است زودتر از آن توان‌[١٤] ديد كه‌[١٥] در آب است. و مهمترين حواسّ كه حيوان را[١٦] بكار آيد لمس است و ذوق‌[١٧]، و آن سه‌گانه ديگر چون‌[١٨] بصر و سمع و شمّ، بسيار حيوان باشد كه از آن نصيب ندارد[١٩].

(٣٢) قسم دوم‌[٢٠]: در بيان حواسّ باطن‌[٢١] و آنچه بوى تعلّق دارد[٢٢]. اوّل حسّ مشترك است و باصطلاح يونانيان «بنطاسيا» خوانند. و آن قوّتى است مرتّب كرده در مقدّم تجويف‌[٢٣] اوّل‌[٢٤] دماغ، و اجتماع جمله صور محسوسات پيش او باشد. و اگر او نبودى ما حكم‌

[١] آن را:-S

[٢] تعبيه كرده:+ در تجويف اوسط دماغ‌S

[٣] بر عصبه: نزديك عصبه

[٤] مجوف: كه مجوف‌S

[٥] اوست: است‌F

[٦] صورتهاست: صورتها او است‌F

[٧] بيند: مى‌بيندS

[٨] و اين چيز را دريافته است: بدان ادراك مى‌كندS

[٩] آن كس ...

مصيب: خطاست‌S

[١٠] بر فلك: در فلك‌S

[١١] تا: و تاS

[١٢] جسمى: جسم‌S

[١٣] با اين: باز اين‌F

[١٤] توان: مى‌توان‌S

[١٥] كه: آنچه‌S

[١٦] حيوان را:-F

[١٧] ذوق:

+ است‌S

[١٨] چون:-F

[١٩] ندارد: ندارندF

[٢٠] قسم دوم:-F

[٢١] در بيان حواس باطن: در مدركات باطن‌SP

[٢٢] و آنچه بوى تعلق دارد:-SP

[٢٣] مقدم تجويف:-S

[٢٤] اول:-F