رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٣٦ - حكمت اشراقى چيست؟

قدم به عالم نفس مى‌نهد با نظر گاهى ديگر به موضوع مى‌نگرد كه با ديد مشّائيان اختلاف اساسى دارد. حكماى مشّائى چه اسلامى و چه يونانى علم النفس را فصلى از طبيعيّات محسوب داشته و بيشتر به شرح قوى و فعّاليّت‌هاى نفس توجّه دارند در حالى كه شيخ اشراق علم النفس را به مباحث الهيّات نزديك مى‌سازد و سخن او در نيروهاى نفس نيست بلكه ارائه طريق در چگونگى نجات نفس از زندان تن و رهائى انسان از ظلمات جهان مادّى است. علم النفس سهروردى ثمر بحث نظرى نيست بلكه محصول يك درون نگرى و آگاهى به ضمير است كه فقط از طريق رياضت و مهار كردن اژدهاى نفس امّاره امكان‌پذير است. در اينجا است كه فرق اصلى بين حكمت مشّائى و اشراقى آشكار مى‌شود و انسان بوضوح درك مى‌كند كه علم النفس اشراقى از مشاهده و سير درونى كه نتيجه حكمت عملى و بكار بستن اصول اخلاقى و عرفانى است بدست مى‌آيد نه از صرف بحث و فحص و قيل و قال. و بهمين جهت هدف اين علم متوجّه كردن طالب به امكان نجات انسان از قيد محدوديّت‌هاى مادّى و وصال به آزادى واقعى است كه فقط در افق بى‌انتهاى فضاى عالم ملكوت امكان‌پذير است.

چنين علم النفس البتّه بستگى كامل به آگاهى از آغاز ملكوتى روح انسان و اهميّت جهان فرشتگى در عالم پائين دارد. بهمين جهت علم النفس اشراقى همواره با يكى از اساسى‌ترين اصول حكمت سهروردى توأم است كه همان اعتقاد به عالم ربّ النوعى و مثالى است. مراتب طوليّه و عرضيّه نور و انوار قاهره و مدبّره و اسپهبدّيه كه سهروردى با چنان دقّت‌