رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ١٦٧ - قاعده

تمامتر و كاملتر از اين كه هست نتواند بود و چيزى كه آن محالست مقدور نيست. و اگر بارى را غرضى بودى فضل او ثابت نگشتى چنانكه در قرآن آمده است كه‌ «وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ»[١]، آيتى ديگر:

«ذِي الطَّوْلِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ»[٢].

(٧٣) و بارى تعالى منزّه است از آن كه كار او آن باشد كه بيوه زنى را كور گرداند و يا يتيم را شيرخواره فرو گذارد بمرگ شيردهنده او و يا هتك ستر كسى كند، بلكه آن همه لوازم مقدور اوست بحركات كلى، چنانكه گواهى دارند بدان آيتها از قرآن، و گفت‌ «كُلُّ شَيْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ»[٣]. آيتى ديگر گفت‌ «مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مَوْزُونٍ»[٤] يعنى همه مقدّر است و بركشيده و چيزى زيادت و نقصان نشود.

(٧٤) و ترازوى حوادث حركات آسمانست، و حضور حقّ تعالى از ظلم منزّه است، چنانكه در قرآن آمد كه‌ «ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»[٥] يعنى خداى عزّ و جلّ بر بندگان ظلم نكند. و آن چيزهائى كه دلالت است بر آنكه حركات را مدخل است در حوادث آيتى است از قرآن و آن آنست كه گفت‌ «لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ»[٦]. و اجل بحضور وقتست و زمان مقدار حركتست و حوادث مشروطاند بحركات. اگر گويند كه چون همه بقضا و قدرست پس گناهكار را چرا عذاب كند بر گناه و قدر او را بدان مبتلا كرده است، جواب دادند كه عذاب نه از بهر آنست كه بارى تعالى را

[١] سوره ٢( البقرة) آيه ٢٥٢، و اللّه ذو فضل‌I

[٢] سوره ٤٠( المؤمن) آيه ٣

[٣] سوره ١٣( الرعد) آيه ٩

[٤] سوره ١٥( الحجر) آيه ١٩

[٥] سوره ٤١( فصلت) آيه ٤٦

[٦] سوره ٧( الاعراف) آيه ٣٢