فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ٢٠٦ - واژه سوم «تدبير أمر»

در اين دو آيه، وصف خداى متعال به تدبير امر از چند جهت بر حصر حاكميّت در خداى متعال دلالت دارد:

١. خود وصفِ «تدبير أمر» كه به معناى گردانندگى امور خلق براساس مآل‌انديشى و عاقبت‌نگرى است، مفيد حصر حاكميّت در خداى متعال است؛ زيرا تدبير امر به اين معنا، بر علم به عاقبت امور توقف دارد، حاكم آن است كه بداند دستورى كه مى‌دهد و حكمى كه صادر مى‌كند، جامعه را به چه عاقبتى مى‌كشاند و اينكه جامعه با فرمانبرى از فرمان و حكمِ حاكم به چه عاقبت و آينده‌اى دست خواهد يافت. حاكم بايد بداند چه حكم و دستور و آيينى مى‌تواند جامعه را به سعادت راستين برساند و بايد بداند كه جامعه با چه نوع رابطه و رفتارى به بهترين آينده و سرنوشتى مى‌رسد.

اين علم و دانش- يعنى علم عاقبت‌شناسى- منحصراً در اختيار خدايى است كه عالم الغيب و الشهاده است و لهذا در بسيارى از آياتى كه در آنها به حصر تدبير و ولايت و حاكميّت در ذات خداى متعال اشاره شده است به دليل آن- كه عالم الغيب و الشهاده بودن اوست- نيز اشاره شده است؛ نظير:

(يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ\* ذلِكَ عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ)[١].

امور (اين جهان) را از آسمان‌به سوى زمين تدبير مى‌كند؛ سپس در روزى كه مقدار آن هزار سال از سال‌هايى است كه شما مى‌شمريد به سوى او بالا مى‌رود (و دنيا پايان مى‌يابد)\* او خداوندى است كه از پنهان و آشكار باخبر است، و توانا و مهربان است.

[١] . سوره سجده: ٥ و ٦.