فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ١٣ - ب رفتار اجتماعى مكلّفان

حكم، خطاب الهى متعلّق به افعال مكلفين است.

مى‌توان در تعريف فقه با درنظرگرفتن تعريفى كه از حكم شرعى شده است، چنين گفت:

«هو العلم بالأحكام الإلهيّه المتعلقة بأفعال المكلّفين عن أدلّتها التفصيليّة».

فقه، علم به احكام الهى متعلق به افعال مكلفين از ادله تفصيلى آنهاست.

بنابراين تعريف، موضوع احكام فقهى رفتار مكلّفان است و رفتار مكلّفان بر دو نوع است:

الف. رفتار شخصى مكلّفان‌

اين نوع رفتار، از هر يك از افراد جامعه و با انتخاب و تصميم خود او سر مى‌زند. فاعل و كننده اين نوع رفتار و در نتيجه كسى كه مسئوليّت اين رفتار و عواقب و نتايج آن را برعهده مى‌گيرد، فرد يا گروه و دسته يا جمعيتى است كه تصميم بر انجام اين رفتار به‌وسيله او شكل گرفته و اقدام عملى بر انجام آن از او سر زده است.

ب. رفتار اجتماعى مكلّفان‌

مقصود از رفتار اجتماعى، رفتارى است كه جامعه، كننده آن و عهده‌دار مسئوليت ناشى از ارتكاب و انجام آن يا عدم انجام آن است. در مباحث علم الاجتماع اسلامى، اين حقيقت را مورد تأكيد قرار داده‌ايم كه از ديدگاه قرآن و اسلام، كه برهان عقلى و تجربه عينى آن را تأييد و اثبات مى‌كند، انسان‌ها افزون بر شخصيت فردى از شخصيتى اجتماعى نيز برخوردارند، كه مى‌تواند با شخصيت فردى آنان هماهنگ و همسان باشد و مى‌تواند با آن ناهماهنگ و متفاوت، بلكه متضاد باشد.

بر همين اساس، رفتار ارادى انسان، گاه از اراده ناشى از شخصيت فردى او و گاه از اراده ناشى از شخصيت اجتماعى او نشأت مى‌گيرد و به همين سبب رفتار او گاه‌