فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ٢٠٤ - واژه سوم «تدبير أمر»
شيخ طوسى (قدس سره) در تفسير تبيان، در ذيل آيه سوم از سوره يونس كه مشتمل بر جمله «يدبّرالأمر» است مىفرمايد:
«خاطب بهذه الآية جميع الخلق و أخبرهم بأن الله الذي يملك تدبيركم و تصريفكم بين أمره و نهيه و يجب عليكم عبادته، (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ)»[١].
به وسيله اين آيه همه آفريدگان را مورد خطاب قرار داده و خبر داده است كه خداوندى كه مالك تدبير شماست و هرگونه تغيير و دگرگونى احوال شما بر اساس امر و نهى اوست و بر شما واجب است كه او را پرستش كنيد، خداوندى است كه آسمانها و زمين را آفريده است.
اين عبارت به روشنى جمله «يدبّرالأمر» را به معناى مالكيت تدبير و تصريف خلق بين الأمر و النهى تفسير كرده است. «تصريف الخلق بين أمره و نهيه»؛ يعنى با امر و نهى خويش، احوال خلق را بهگردش درآوردن كه حقيقت مُلك و سلطنت و پادشاهى جز اين نيست.
از مجموع مطالبى كه در بالا از اهل لغت و تفسير نقل كرديم، روشن شد كه مراد از وصف «يدبّرالأمر»، سلطنت و مُلك است كه عهدهدار اداره امور و شئون رعيّت است و وصف خداى متعال به عنوان «تدبير أمر»، وصف به پادشاهى و سلطنت حكيمانه و عاقبتانديشانه است كه از مختصات و ويژگىهاى سلطنت الهى است و لهذا چنين وصفى مستلزم حصر اين عنوان در ذات خداى متعال است؛ زيرا تنها اوست كه بر عواقب احوال و امور آگاه است، پس تنها اوست «مدبّرالأمر» و سلطان و پادشاهى كه با آگاهى و احاطه كامل بر سرنوشت خلق و از جمله آدميان، اداره امور و شئون آنان را برعهده دارد.
[١] . شيخ طوسى، تبيان، ج ٥، ص ٣٣٤.