فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ١٤٣ - ب توحيد افعالى خداوند

تاكنون معلوم شد امر الهى دو مرحله دارد: مرحله خلق و مرحله تدبير؛ كه از مرحله خلق، مى‌توان به مرحله «امر خلقى» و از مرحله تدبير، مى‌توان به مرحله «امر تدبيرى» نام برد.

«امر تدبيرى» يا فعل تدبيرى الهى نيز- بنا بر آنچه در قرآن كريم آمده است- چند گونه است:

١. امر تسخيرى؛

٢. امر تمكينى؛

٣. امر تشريعى.

فعل طبيعى صادر از مخلوقات غير مختار به وسيله امر تسخيرى خداوند انجام مى‌گيرد، نظير فعل صادر از افلاك و ساير موجودات زمينى جمادى و نباتى و حيوانى كه به واسطه طبيعت و قوه غريزه‌اى كه از سوى خدا در آنها به وديعت نهاده شده افعالى از آنها سرمى‌زند. اين‌گونه افعال كه به حسب ظاهر منشأ آنها قواى طبيعى و غريزى نهفته در اشياء است، افعالى است كه به وسيله «امر تسخيرى» خداوند متعال انجام مى‌گيرند. قرآن كريم با اشاره به اين گونه افعال تسخيرى خداوند مى‌فرمايد:

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ\* وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ[١].

خداوند، كسى است كه‌آسمان‌ها و زمين را آفريد؛ و از آسمان، آبى فرو فرستاد؛ و با آن، ميوه‌ها (و محصولات گوناگون) را براى روزى شما (از زمين) بيرون آورد؛ و

[١] . سوره ابراهيم: ٣٢ و ٣٣.