فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ٢٣ - ٣ تفاوت در روش استنباط

استنباط يك حكم شرعى از حكم شرعى ديگر يا مجموعه‌اى از احكام شرعى ديگر، براساس تلازمى است كه بين دو حكم شرعى با مجموعه‌اى از احكام شرعى و حكم شرعى ديگر وجود دارد. اين تلازم گاه ثبوتى و گاه اثباتى است.

تلازم ثبوتى، به معناى تلازمى است كه در عالم واقع ميان يك حكم شرعى يا مجموعه‌اى از احكام شرعى با حكم شرعى ديگر وجود دارد؛ تلازم در عالم ثبوت، گاه تلازم بحسب العادة يعنى تلازم عادى است و گاه تلازم عقلى است، يعنى براساس تلازم ناشى از حكم عقلى به تلازم بين علت و معلول، يا به تلازم بين معلولين علّت ثالثه، يا به تلازم بين صدق قضيه‌اى با كذب نقيض آن، يا به تلازم بين وجود شي‌ء با عدم ضدّ آن، در عالم واقع- صرف‌نظر از عالم دليل دال بر حكم-، ميان يك حكم شرعى يا مجموعه‌اى از احكام شرعى و حكم شرعى ديگر، تلازم به وجود مى‌آيد. اين نوع تلازم، تلازم ثبوتى است.

تلازم اثباتى، به معناى تلازمى است كه ميان دلالت دليل يك حكم با حكم ديگر به‌وجود مى‌آيد. از اين تلازم، به تلازم اثباتى يا تلازم در عالم دلالت دليل تعبير مى‌كنيم.

مثال تلازم عادى ثبوتى بين حكم فقه خُرد و حكم فقه كلان:

مى‌توان چنين ادعا كرد كه بين مجموعه‌اى از احكام فقه خُرد؛ نظير آنچه در ذيل مى‌آيد با اين حكم فقه كلان در زمينه نظام عمران شهرى كه «عمران در نظام شهرى بايد به‌طور عمده در خط افقى پيش‌رود، نه در جهت ارتفاع و اينكه ارتفاع ابنيه در سيستم عمران شهرى نبايد به‌گونه‌اى باشد كه افق را در نگاه ساكنان مسدود كند»، تلازم عادى ثبوتى وجود دارد. احكامى از فقه خُرد كه مى‌توان ادعا كرد با اين حكم فقه كلان عمران شهرى تلازم عادى ثبوتى دارند عبارت‌اند از: