شاعر و حکیم از«شیعیان» «اسماعیلی» مذهب، که در سده های ٤ و ٥ در «جرجان» میزیست. از شرح احوال و آثار «خواجه ابوالهیثم (ابوالهیتم) احمد بن حسن جرجانی» (برخی، جوزجانی)، مطلب مفصلی در منابع وجود ندارد.

آنچه درباره ی این حکیم جرجانی میتوان گفت: اینکه، به احتمال زیاد در «جرجان» دیده به جهان گشود. پس از فراگیری مقدمات علوم، به شیوهی «اسماعیلیان» تحصیل کرد و در حکمت و ادب پرآوازه گشت.

ظاهراً به دلیل «شیعه» بودن، از سوی دانشمندان اهلسنت طرد شده و مورد بیمهری قرار گرفته است. از سوی دیگر به جهت «اسماعیلی» بودن، علمای شیعه ی «اثناعشر» نیز چندان به معرفی وی نپرداختهاند.

آنچه سبب شهرت وی گشته است، قصیدهی وی در فلسفه و حکمت به نام «چون و چرا» است. این قصیده به عنوان یک پیش نیاز، از سوی دانشجویان فلسفه خوانده میشد و حفظ میگردید.

امیر بدخشان «علی بن اسد» به سال ٤٦٢ه-.ق. آن قصیده را از حفظ نوشته و برای «ناصرخسرو» که در «یمگان» از توابع «بدخشان» بسر میبرد، عرضه و خواهش کرد تا آن را شرح و توضیح دهد.

ابوالهیثم در زمان حیاتش پاسخی برای قصیدهی پرسشی خود دریافت نکرد. اما پس از درگذشت ابوالهیثم، به وسیله «ناصر خسرو» و نیز «محمد بن سرخ» (یکی از شاگردان ابوالهیثم) شرح و پاسخهایی داده شد.

«ناصر خسرو» هشتاد و دو بیت از قصیدهی یاد شده را در دست داشت. «محمد بن سرخ» به هفتاد و شش بیت آن دست یافته است.

هر دو شرح از نظر اصول عقاید «اسماعیلی» یکی است. اما در فروع اختلافاتی دارد. متن نقل شده قصیده به وسیله «محمد بن سرخ» به جهت اینکه آن را مستقیم از استادش شنیده است، صحیحتر و شرحش به نظر ابوالهیثم نزدیکتر است. هم چنین هفت بیت از قصیده منقول در این دو شرح با هم اختلاف دارند.

آثار:

قصیده چون و چرا

این قصیده در هشتاد و دو بیت است. نوزده بیت از اشعار آن به صورت پرسشهای چون و چراست. کل قصیده حکمت منظوم است. باوجود این گاهی خیالات شاعرانه ی لطیف هم در آن دیده میشود. مثل این دو بیت:

شکار شیر گوزن است و آن یوز آهو

و مرد بخرد را علم و حکمتست شکار

که مرد علم به گور اندرون نه مرده باد

و مرد جهل ابرتخت بر بود مردار

نسخه های خطی:

بنا به نوشتهی مجتبی مینوی ١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی ملی ملک» و ١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی بادلین (Bodleian Library) آکسفورد» موجود است. نسخه ی سوم آن که مفصلتر است، همراه «جامع الحکمتین» اثر «ناصرخسرو» در «کتابخانه ی ایا صوفیا» موجود است.

نسخه های چاپی:

این قصیده به طور مستقل چاپ نشده است. اما روایت