اثرآفرینان استرآباد و جرجان (استان گلستان) - مقدم، محمدباقر - الصفحة ٥٩٢ - «محمد بن علی جرجانی»
از مجموع گفتار بزرگان «شیعه» و «اهل سنت»، چنین استفاده می شود که ابن عبدک در علم کلام بسیار متبحر و بر مکتب کلامی «معتزلی» «بصره» و «بغداد» مسلط بود. تاجایی که شخصیتی چون «ابوالقاسم بلخی» متوفای ٣١٧ یا ٣١٩ه-.ق. در مناظره با ابن عبدک، اشکالات او را وارد دانسته و بسیاری اوقات از رای خود عدول می کرد.
اما احتمال گرایش وی به «شیعه» «زیدیه»، از برخی آثار و نظریات وی قابل استفاده است.
زمان و شهر ولادت ابن عبدک مشخص نیست. لیکن از آنجا که وی در «جرجان» بالیده و هم در آنجا زیسته و درگذشته است، می توان احتمال داد که در همان شهر نیز دیده به جهان گشوده است.
لیکن پس از تحصیل دانش های روزگار خویش، به شهرهای اسلامی سفر کرد و از دانشمندان متعدد بهره برد.
به گفته ی «حاکم نیشابوری»، وی مدتی در «نیشابور» اقامت داشت. در مدت اقامتش در «نیشابور»، حاکم از وی استفاده کرده است.
در «عسکر مکرم» از «ابوهاشم عبدالسلام بن ابوعلی جبائی معتزلی» متوفای ٣٢١ه-.ق. بهره برده است.
در «بلخ» از مجلس درس «ابوالقاسم احمد بن عبدالله بلخی» متوفای ٣١٩ه-.ق. استفاده کرده و با او مناظراتی داشته است.
در «اصفهان» نیز از برخی دانشمندان حدیث شنیده است.
در «بغداد» از «ابوبکر محمد بن داوود ظاهری اصفهانی» متوفای ٢٩٧ه-.ق. بهره برد.
از دیگر مشایخ او می توان به «محمد بن یزداد جرجانی»، «عمران بن موسی بن مجاشع جرجانی»، «ابوجعفر محمد بن جعفر موسوی»، «اسحاق بن عباس بن اسحاق بن موسی بن جعفر (ع)»، «علی بن یحیی آملی، محمد بن موسی رصاصی»، «ابوسعید عبدالرحمن بن سلیمان نقاش» و «عبدان جوالیقی» و «جعفر بن علی جابری» اشاره کرد.
کسانی چون «ابن بشت خزفی»، «ابومنصور حسینی» و «بشر بن محمد خطیب میهنی» از وی روایت می کنند.
آثار:
١. تفسیر القرآن
«نجاشی» این اثر را به ابواحمد محمد بن علی جرجانی نسبت داده است. «ابن شهرآشوب» نیز آن را در ١٠ جزء معرفی کرده است.
اما «شیخ طوسی»، وقتی در مقدمه ی «التبیان» تفاسیر مختلف را بر می شمارد، از این اثر یاد نکرده است.
نسخه های خطی:
هیچ نسخه ی خطی به دست نیامد.
نسخه های چاپی:
چاپ نشده است.
٢. الرد علی الباطنیه (الرد علی الاسماعیلیه)
«مسعودی» در «التنبیه و الاشراف»، به سال ٣٤٥ه-.ق. از آن اثر یاد کرده است.
هم چنین «شیخ طوسی» از این اثر با عنوان «الرد علی الاسماعیلیه» نام برده است.
نسخه های خطی:
هیچ نسخه ی خطی به دست نیامد.
نسخه های چاپی:
چاپ نشده است.