آنچه ابراهیم بن ولی الله استرآبادی را در میان مردم «ایران» جاودانه ساخت، همان ترجمه ی «رساله حسنیه» است. او در این رساله، مشروح مناظرات یک کنیز «شیعه» مذهب، با سه تن از دانشمندان اهل «تسنن» را به فارسی گزارش کرده است.

گویا ابراهیم استرآبادی در سفر حج، «رساله حسنیه» را در منزل یکی از سادات علوی «دمشق» مشاهده کرده و آن را با خود به «ایران» آورده است. سپس به درخواست دوستانش دست به ترجمهی آن کتاب زده و به نام «شاه تهماسب صفوی» توشیح کرده است.

بنا به تشخیص مرحوم «آقابزرگ»، احتمال دارد لقب ابراهیم بن ولی الله گرگین، «ضیاء الدین» باشد؛ زیرا وی در یک نسخه از «رساله ی حسنیه» در «نجف اشرف» این عبارت را دیده است: «ان المترجم هو الامیر ضیاء الدین الذی ظفر بالنسخه».

برخی از تذکرهنویسان، «رساله حسنیه» را از تالیفات شیخ «ابوالفتوح رازی» دانستهاند. میرزا «عبدالله افندی» در اصل داستان تشکیک کرده و آن را یک مجلس فرضی برای بیان مباحث موجود در کتاب دانسته است.

مسائلی که در این مناظره طرح میگردد، چه در زمان و حضور خلیفه، «هارون الرشید»، میان کنیزی، «حسنیه» نام و علمای «سنی» مذهب، اتفاق افتاده باشد؛ و چه از زبان «شیخ ابوالفتوح رازی» و به صورت یک داستان فرضی تنظیم شده باشد، بیان گر حقایق تاریخی و کلامی مفصلی است که تاثیر آشکاری در تثبیت تفکر شیعی در دوران صفوی داشت.

به هر روی میرزا ابراهیم استرآبادی نخستین کسی است که آن را در اواخر قرن دهم ه-. ق. به زبان فارسی ترجمه کرد و نام خود را با آن ماندگار ساخت.

آثار:

١. ترجمه ی رساله ی حسنیه

نویسنده مدعی است، «هارون الرشید»، پس از آگاهی بر وسعت دانش «حسنیه»، کنیز تربیت شده در مکتب امام جعفر صادق(ع)، مجلسی آراست و دستور داد سه تن از مشهورترین دانشمندان اهلسنت به نامهای: «شیخ ابواسحاق ابراهیم بن سیار نظام معتزلی» متوفای ٢٣١ه-.ق.، «ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی» متوفای ٢٠٤ه-.ق. و «ابویوسف قاضی، یعقوب بن ابراهیم» متوفای ١٨٢ه-.ق.؛ همراه تنی چند از دیگر علمای مذاهب خمسه، و در حضور درباریان، با «حسنیه» مناظره نمایند.

آن ها هشتاد مسئله ی دشوار از انواع علوم را پرسیدند و «حسنیه» پاسخ کافی و مستدل داد. «حسنیه» نیز متقابلاً چند مسئله ی فقهی و کلامی را مطرح و از آنان پاسخ خواست؛ چون آن بزرگان از دادن پاسخ بازماندند، وی به تشریح مسائل مورد اختلاف میان «شیعه» و «سنی» پرداخت و همهی حضار مجلس را تحت تاثیر سخنان خود قرار داد.

نسخه های خطی:

٥ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی آستان قدس رضوی (ع)» به شماره ٩٩٨٧ در ٥٢ برگ، کتابت سال ١٠٩٧ه-.ق.، ١٢٤١٨ ٩٢ برگ، کتابت سال ١٢٤١ه-.ق.، ٨٤٩٣ در ٥٦ برگ، کتابت سال ١٢٤٤ه-.ق.، ٦٩٠٣ در ٧١ برگ، کتابت سال ١٢٥٤ه-.ق. و ٢/٤٩ در ٢١ برگ، کتابت سال ١٢٥٦ه-.ق. وجود دارد. قدیمیترین نسخه ی آن ها، با سال کتابت ١٠٩٧ه-.ق. است.

٢ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران» به شماره ٣/٤٨ ب در ٣٦ برگ و شماره ٣/١٨٧ج در ٧٨ برگ، کتابت سال ١٢٦٠ موجود است.