جامع الرواه ٢/١٦١، ١٦٣؛ الجامع فی الرجال ٢/٧٦٥، ٧٦٦؛ خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال ٢٥٥؛ الذریعه ٢٤/٣٤٠؛ رجال ابن داوود ٥٠٨؛ رجال انصاری ١١٤؛ رجال نجاشی ٣٤٤-٣٤٥؛ صحیفه الصفاء١٢٣؛ فائق المقال ٣٢٢؛ فهرست شیخ طوسی ٥١٣؛ قاموس الرجال ٨/٣١٥، ٣١٨؛ مجمع الرجال ٦/٩؛ مستدرکات علم رجال الحدیث ٧/٢٥٦، ٢٦٠؛ مشیخه التهذیب ٢٤/٢٩٤؛ معالم العلماء ١١٠؛ المعجم الموحد لاعلام الاصول الرجالیه ٢/٢٩٨، ٣٠١؛ معجم رجال الحدیث ١٧/٧٠، ٨١؛ معجم رجال الحدیث و ثقاته ٦/٣١٤١؛ المعین علی معجم رجال الحدیث ٢/٧٧٩، ٧٨١؛ المفید من معجم رجال الحدیث ٥٦١، ٥٦٣؛ منتهی المقال ٦/١٤٢؛ منهج المقال ٣١٢؛ نخبه المقال فی تمییز الاسناد و الرجال ٢٧٨؛ نقد الرجال ٤/٢٨٤، ٢٨٦.

«محمد بن قاسم استرآبادی»

قرن ٤ه-.ق.

مفسر و خطیب قرن سوم ه-. ق.، «محمد بن قاسم استرآبادی»، از دانشمندان جلیل القدری است که «تفسیر امام حسن عسکری (ع)» را نقل کرده است.

از شرح زندگانی و تحصیلات وی هیچ اطلاعی در دست نیست. آنچه مسلم است، در «جرجان» زاده شد و هم در آنجا بالید. ممکن است برای تکمیل تحصیلات خویش، به برخی شهرهای علمی و اسلامی سفر کرده است. لیکن «شیخ صدوق» با او در «جرجان» و «استرآباد» دیدار نمود و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع) را از وی استماع کرد.

در خصوص اعتبار احادیث منقول از محمد بن قاسم استرآبادی و تفسیری که از طریق او به امام حسن عسکری (ع) منسوب است، اختلاف نظر وجود دارد.

«شیخ صدوق» متن تفسیر را مستقیماً از محمد بن قاسم گرفته و در اعتبار و عدم اعتبار آن یا وثاقت راوی، سخنی نگفته است. لیکن از طلب آمرزش بر راوی و فحوای کلامش، اعتماد وی را می توان استنباط کرد.

«شیخ طبرسی» در کتاب «احتجاج»، «قطب راوندی» در کتاب «الخراج»، «علامه مجلسی» در «بحار الانوار»، «شیخ حر عاملی» در «وسائل الشیعه»، «فیض کاشانی»، «سید هاشم بحرانی»، «شیخ انصاری» و «آقابزرگ» را می توان از موافقان تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع) به حساب آورد.

در مقابل «ابن غضائری»، «علامه حلی»، «شیخ محمدجواد بلاغی»، «میرزا ابوالحسن شعرانی» و بسیاری دیگر این انتساب را رد کرده و به نقد تفسیر منسوب فوق الذکر و راوی آن پرداخته اند.