اثرآفرینان استرآباد و جرجان (استان گلستان) - مقدم، محمدباقر - الصفحة ٥٩٥ - «محمد بن عمر (عمرو) جرجانی»
یک ریاضی دان ناشناس نگاشته است. برخی احتمال می دهند این ریاضی دان که ابوسعید نام وی را نیاورده، همان «ابوریحان بیرونی» است.
این اثر با حل ترسیمی مسئله ای هندسی به کمک «یک سهمی» و «یک هُذْلولی» آغاز می شود. این مسئله هندسی با مسئله «ابن هیثم» در کتاب «المناظر» وی مرتبط است.
روش ترسیمی جرجانی صورت دیگری از ترسیم عرضه شده در مقاله چهارم مجموعه «پاپوسِ اسکندرانی» (قرن سوم میلادی) است. همانندی مذکور این احتمال را پیش می آورد که حل ترسیمی جرجانی منشأ یونانی داشته باشد.
جرجانی سپس راه حل دو مسئله مرتبط با «تثلیث زاویه» و قضیه ای درباره ی «ارتفاع مثلث» عرضه می کند. مسئله های مربوط به تثلیث زاویه، با یکی از رساله های موجود «ابوریحان بیرونی» پیوند نزدیکی دارند؛ بنابراین، احتمال دارد که جرجانی مسائل هندسی خود را خطاب به او نوشته باشد. بدین ترتیب، «رساله ی مسائل هندسیه» جرجانی با برخی از مباحث مهم هندسه دوره اسلامی مرتبط است.
نسخه های خطی:
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دارالکتب المصریه قاهره» به شماره ٤١م. همراه با کتاب «استخراج خطی نصف النهار» وی، موجود است.
ظاهراً یک نسخه ی خطی نیز در «کتابخانه ی لیدن» موجود است.
نسخه های چاپی:
چاپ نشده است.
٤. استخراج خط نصف النهار من کتاب انالیما و البرهان علیه
این اثر در چهار فصل تنظیم شده است. فصل های اول تا سوم به ترسیم خط شمال - جنوب بر صفحه ای افقی، با استفاده از سه سایه ی نامساوی میله ای قائم در سه لحظه متفاوت یک روز مربوط می شود. در فصل چهارم روش تعیین جهات اصلی به وسیله سایه یک شاخص در لحظه ی مناسب، بیان شده است.
«کارل شوی» این رساله را به آلمانی ترجمه و منتشر کرده است.
نسخه های خطی:
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دارالکتب المصریه قاهره» به شماره ٤١م. همراه با کتاب «المسائل الهندسیه» وی، موجود است.
نسخه های چاپی:
چاپ نشده است.
منابع:
استخراج الاوتار فی الدائره بخواص خطی المنحنی فیها ٢، ١٥؛ تاریخ علوم و فلسفه ایرانی ٥١٩؛ دانشنامه جهان اسلام ١٠/١٦٤-١٦٥؛ زندگی نامه ریاضیدانان دوره اسلامی از سده سوم تا سده یازدهم هجری ٨٤؛ فهرست خدیویه ٢٠٣؛ معجم الادباء ١/٢٥٤ و ٦/٢٥٣٥.
«محمد بن عمر (عمرو) جرجانی»
قرن ؟ه-.ق.
آگاهی ما از «محمد بن عمر جرجانی» یا «محمد بن عمرو جرجانی» بسیار اندک است. همین قدر می دانیم که راوی و ساکن «بغداد» بود.