خطبه البیان از خطبه های مشهوری است که در نهج البلاغه وجود ندارد ولی انتساب آن به امیرالمومنین (ع) شهرت دارد. «میرزای قمی» در انتساب این خطبه تردید کرده است.

این خطبه نسخه های متعدد دارد. کامل ترین نسخه را «آقابزرگ» در پانصد بیت توصیف کرده است. گویا امام (ع) آن را در «کوفه» انشا فرموده است.

بسیاری از علما و دانشمندان «شیعه» مانند «محمدتقی مجلسی» و دیگر بزرگان، به شرح این خطبه اقدام کرده اند. شیخ محمد بن ابوطالب استرآبادی نیز این خطبه را شرح کرده است.

شرح استرآبادی، به صورت نظم و شعر است. مرحوم «سید عبدالعزیز طباطبایی» متوفای ١٤١٦ه-.ق. متن آن را دیده است.

نسخه های خطی:

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی امیرالمومنین (ع)» در «نجف اشرف» به شماره ١٧٩٢ همراه با «حدایق الیقین» از همین محمد بن ابوطالب استرآبادی، موجود است.

نسخه های چاپی:

چاپ نشده است.

٤. ترجمه مائه کلمه جاحظ

«ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ» متوفای ٢٥٥ه-.ق.، صد کلمه از کلمات قصار حضرت امیرالمومنین علی (ع) را گرد آورده است. تعدادی از ادبا و دانشمندان آن را ترجمه و شرح کرده اند. یکی از این ترجمه ها، ترجمه منظوم استرآبادی به فارسی است.

متن این ترجمه در دسترس نیست. تنها ترجمه ی قابل دسترس از کلمات قصار امیرالمومنین (ع) که توسط محمد بن ابوطالب استرآبادی به نظم در آمده است، با عنوان «حدیقه الریاحین» شناخته شده است.

اینک به روشنی نمی توان گفت که استرآبادی فقط همین صد کلمه را ترجمه نموده است یا هم صد کلمه جاحظ را ترجمه نموده و هم صد کلمه ی قصار از کلمات امیرالمومنین (ع) را انتخاب کرده و آن را نیز به نام «حدیقه الریاحین» ترجمه و به نظم درآورده است.

نسخه های خطی:

از این ترجمه نسخه ای به دست نیامد.

نسخه های چاپی:

چاپ نشده است.

٥. ترجمه نفحات اللاهوت فی اللعن علی الجبت و الطاغوت

کتاب «نفحات اللاهوت فی اللعن علی الجبت و الطاغوت» نوشته ی «نور الدین ابوالحسن علی بن حسین» مشهور به «محقق کرکی عاملی» متوفای ٩٤٠ه-.ق. است. وی این اثر را به سال ٩١٧ه-.ق. به رشته ی تحریر درآورده است.

سید محمد استرآبادی کتاب استادش را بسیار مختصر و به صورت کلمه به کلمه (ترجمه برابر)، به فارسی برگردانده است. این ترجمه نزد کارشناسان، بسیار خوب ستوده شده است.

نسخه های خطی:

٢ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی حضرت آیت الله العظمی