اثرآفرینان استرآباد و جرجان (استان گلستان) - مقدم، محمدباقر - الصفحة ١٠٢ - «اسماعیل بن حسان جرجانی»
شماره ٩٠ در ١٨١ صفحه، کتابت سال ١٢٤٩ه-.ق.، شماره ٩١ در ٤٧٤ صفحه، کتابت سال ٨٩١ه-.ق. و شماره ٩٢ در ٢١٣ برگ، کتابت سال ٩٨٨ه-.ق. موجود است.
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مدرسه ی آیت الله العظمی گلپایگانی (ره)» به شماره ٢/١٧٧٣ در ٥١ برگ رقعی و ناقص موجود است.
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دانشکدهی الاهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران» به شماره ١/٨١ موجود است.
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی موزه ی بغداد» بخش کتب پزشکی و صیدله به شماره ١٢١ در ٢٣٠ برگ و کتابت سال ١٠٤١ه-.ق. موجود است.
و در نهایت چند نسخه ی خطی در «کتابخانه ی رضا رامپور» و دیگر کتابخانههای «پاکستان» موجود است.
نسخه های چاپی:
کهنترین چاپ آن به سال ١٨٩١م. در «کانپور» و در ١١٤ صفحه، قطع وزیری انجام شده است. سپس به سال ١٣٦٩ در «تهران» به وسیله موسسه اطلاعات با سعی و اهتمام دکتر «علیاکبر ولایتی» و دکتر «محمود نجمآبادی» در ٢٧٩ صفحه چاپ شده است.
هم چنین همراه مجموعهای از نسخههای خطی پزشکی تحت عنوان «جنگ دستنویس طبی» به سال ١٣٨٦ توسط موسسه مطالعات تاریخ پزشکی در ٤٨١ صفحه رحلی چاپ گردیده است.
الذخیره الخوارزمشاهیه
کتاب مفصلی است در پزشکی به زبان عربی که به نظر برخی، ترجمه همان «ذخیره خوارزمشاهی» به زبان عربی است.
نسخه های خطی:
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دانشکدهی پزشکی دانشگاه تهران» به شماره ١١٣ در ٤٦٠ صفحه و کتابت سال ١٠٠٧ه-.ق. موجود است. این نسخه شامل کتاب اول و دوم از کل کتاب است.
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی ملی ملک» «تهران» به شماره ٤٧٧٢ در ١٢٥ برگ و کتابت سده ٧ه-.ق. موجود است.
١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی دانشکدهی ادبیات دانشگاه تهران» به شماره ٤٤٧ کتابت سده ٦ و ٧ه-.ق. شامل کتاب اول و دوم موجود است.
چند نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مدینه العلم امام خالصی» در «کاظمیه» موجود است.
نسخه های چاپی:
چاپ نشده است.
١٠. ذخیره خوارزمشاهی
این کتاب نخستین کتاب جامع پزشکی به زبان فارسی است. سید اسماعیل نوشتن آن را به سال ٥٠٤ه-.ق. آغاز کرده است. او کتابش را به «قطب الدین خوارزمشاه» تقدیم نموده است.
جرجانی خود در مقدمه کتابش میگوید: کاملترین کتابی است که در پزشکی نوشته و پزشک هرچه نیاز داشته باشد در آن پیدا میکند. او کتاب را در ١٠ باب یا قسمت تدوین کرده است.
ذخیره خوارزمشاهی در واقع دانشنامه بزرگ و تخصصی پزشکی محسوب میگردد که همهی مباحث لازم پزشکی را دربردارد. اینهمه، از وسعت اطلاعات او حکایت دارد.
به عبارت روشنتر، جرجانی، پزشکی ایرانی را زنده کرد. بسا اسامی دارویی و پزشکی که در زبان فارسی وضع کرد و یا آن را احیا نمود.
براساس گزارشهای موجود، ذخیره خوارزمشاهی به زبانهای ترکی، عربی، حتی عبری، و زبانهای اروپایی مانند: فرانسه و انگلیسی ترجمه شده است.
نسخه های خطی:
٥ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مرکزی اوقاف سلیمانیه» «عراق» به این شرح موجود است: