گفتیم نویسندگان «طبقات المتکلمین» توضیح نداده اند که این اثر و دیگر آثار منسوب به سید ضیاء الدین جرجانی را از چه منبعی نقل کرده اند و منظور از اصول الخمسه؛ اصول دین است یا فروع دین؟

اما براساس یک نسخه ی خطی منحصر به فردی که گویا در «کتابخانه ی مرکزی دانشگاه تهران» موجود است، این اثر برای شرح و توضیح پنج اصل «تشیع» نگارش یافته است.

کتاب بسیار مختصر و در پنج فصل است: فصل اول توحید، فصل دوم عدل، فصل سوم نبوت، فصل چهارم امامت و فصل پنجم درباره ی معاد است.

در آستان قدس رضوی (ره)، نیز یک نسخه موجود است که شاید همین کتاب باشد.

نسخه های خطی:

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مرکزی دانشگاه تهران» به شماره ٢/٣١٩٠ موجود است.

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی آستان قدس رضوی (ع)» به شماره ١/٤٩٢ در ٢٨٥ برگ، کتابت سده ١٠ه-.ق. با عنوان «مختصر در بیان واجبات و آنچه پیوسته به نماز... و زکات و خمس و روزه و جهاد» موجود است.

نسخه های چاپی:

این اثر در ضمن رسائل فارسی سید ضیاء الدین جرجانی از صفحه ی ١٧٩-١٨٨، با تصحیحات دکتر «معصومه نورمحمدی»، به سال ١٣٧٥ش.، توسط دفتر نشر میراث مکتوب در «تهران» به چاپ رسیده است.

٦. اصول الدین

با توجه به اینکه سید ضیاء الدین جرجانی آثار متعددی با عنوان «اصول الدین» دارد، مادامی که آغاز و انجام هرکدام از آنها مقایسه یا محتوای آنها مشاهده نگردد، نمی توان تشخیص و تفاوت آنها را به یقین گزارش کرد. از این رو آغاز و انجام آنها را ذکر می کنیم.

آغاز:

«بعد از بسمله و حمدله، اما بعد، بدان که اصول دین بر هشت قسم است:»

انجام:

«دوزخ جای کافران است، که این مسئله ها که گفتیم و بیان کردیم بکلی انکار کند یا بعضی را اعتقاد ندارد. این است اصول دین؛ و الله تعالی اعلم.»

وی در این اثر هشت اصل از دین را برشمرده است. ترتیب آنها چنین است:

توحید، عدل، نبوت، امامت، تولی، تبرا، امر به معروف و نهی از منکر.

به هر حال این اثر نیز مانند سایر آثار سید ضیاء الدین جرجانی، به فارسی و با عبارت «اگر گویند. گوییم»، تنظیم شده است.