قٰالَ مٰا مَنَعَكَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ،خداى تعالى گفت ابليس را كه:چه منع كرد تو را از سجدۀ آدم چون من تو را فرمودم؟و«ما»استفهامى است،و در «لا»سه قول گفتند في قوله: أَلاّٰ تَسْجُدَ ،يكى آن‌كه صله است و زياده بر سبيل تأكيد،چنان كه گفت: لِئَلاّٰ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتٰابِ [٢]،و معنى آن‌كه:ليعلم،و كقوله:

لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيٰامَةِ [٣] ،و كقوله: فَلاٰ أُقْسِمُ بِمَوٰاقِعِ النُّجُومِ [٤]،و كما قال الشّاعر [٥]:

أبى جودة لا البخل و استعجلت به نعم من فتى لا يمنع الجود نائله
يعنى أبى جودة البخل،و أبو عمرو بن العلاء روايت كرد:لا البخل،به جرّ، و تفسير كرد«لا»را به كلمه،أى كلمة البخل،«لا»را اسم كرد و بخل را صفت او،براى آن‌كه«لا»را به كلمۀ بخل باشد الّتي هى لا،كأنّه قال أبى جودة ان يقول لا.

دوم آن‌كه:ما دعاك الى أن لا تسجد،چه دعوت كرد تو را به آن‌كه سجده نكردى.

سيم [٦]آن‌كه:ما اخرجك الى ان لا تسجد.فرّاء گفت:چون منع متضمّن نفى بود، مؤكّد كرد آن را به«لا»،چنان كه:«ما»ى نفى به«ان»نافيه تأكيد كنند،يقال:ما ان رأيت مثله،قال الشّاعر [٧]:

ما إن رأينا مثلهنّ لمعشر سود [٨]الرّءوس فوالج و فيول
اگر گويند،چگونه گفت: مٰا مَنَعَكَ ،و ابليس ممنوع نبود از سجده؟ گوييم:آنچه صارف بود او را از سجده از اعتقادات باطل آن را مانع خواند بر توسّع،چنان كه داعى را حامل و باعث خوانند.آنگه حكايت جواب ابليس باز كرد كه او گفت:مانع و صارف من آن بود كه از او بهترم،براى آن‌كه مرا از آتش

[١] .اساس،بم،آف،آن+به،كه زايد مى‌نمايد.

[٢] .سورۀ حديد(٥٧)آيۀ ٢٩.

[٣] .سورۀ قيامه(٧٥)آيۀ ١.

[٤] .سورۀ واقعه(٥٦)آيۀ ٧٥.

[٧] [٥] .مج،وز+شعر.

[٦] .مج،وز،مل:سه‌ام،لب،آف:سيوم.

[٨] .اساس،بم:سواد،با توجه به مج،وز تصحيح شد.