است،بعضى دگر گفتند:مراد همه است،و نيز احشاى شكم،و اين قول عام‌تر است و به فايده [١]بيشتر [٢].و مراد به خالصة لذكورنا،تخصيص ذكور است به آن دون [٣]اناث نه نفى شوب [٤]و اختلاط.

و در دخول«تا»در خالصة،سه وجه گفتند:يكى آن‌كه مبالغت راست، كقولهم:علاّمة و نسّابة،و يكى آن‌كه به‌منزلۀ«تا»است كه در مصدر شود، كالعافية و العاقبة،و يكى آن‌كه مراد به[ما] [٥]اناث بچّگان است،و قول اوّل بهتر است،و يقال:فلان خالصة فلان و خلصانه،و بعضى اهل لغت گفتند كه:

اشتقاق ذكر از ذكر است كه شرف باشد،لشرف الرّجال على النّساء لقوله: وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ [٦].

و ان يكن[١١٨-ر]ميتة،ابن كثير خواند:«يكن»بالياء،«ميتة»بالرّفع بر آنكه «كان»تامّه باشد[و معنى آن‌كه اگر حاصل آيد و واقع مرده‌اى،و اگرچه فعل را اسناد به او كرد،«يا»گفت،براى آن‌كه گفت:تأنيث حقيقى نيست.و ابن عامر و ابو جعفر«تكن»بالتّاء،«ميتة»بالرّفع براى آن‌كه«كان»تامّه باشد] [٧].و در لفظ «تا»ى تأنيث هست،تكن اولى‌تر باشد.و أبو بكر عن عاصم خواند:«تكن»بالتّاء، «ميتة»بالنّصب بر آنكه [٨]بچّه ماده باشد،و«كان»ناقصه باشد،و باقى قرّاء خواندند:

«يكن»بالياء،«ميتة»بالنّصب،بر تقدير آن‌كه:و ان يكن الولد ميتة،و گفتند:اگر چنان باشد كه آنچه بزايد مرده باشد،زنان و مردان از آن بخورند و همه را حلال باشد.

آنگه حق‌تعالى گفت:من جزا دهم ايشان را به اين وصف كه كردند و اين دروغ كه گفتند،و«با»بيفگند [٩]،فعل به وصف رسيد و در او عمل كرد و مفعول به

[١] .مل+نزديكتر و.

[٢] .آج،لب+است.

[٣] .مج،وز:در.

[٤] .مج،وز:ثبوت.

[٥] .اساس:ندارد،با توجّه به مج،وز افزوده شد.

[٦] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٤٤.

[٧] .اساس،مج:ندارد،با توجّه به وز،مل افزوده شد.

[٨] .اساس:و،با توجّه به مج،وز تصحيح شد؛لب:براى.

[٩] .آن+و.