پس لفظ ترجّى آورد تا ملايم آن بود،و گفتند:«لعلّ»به معنى«لام كى»است،و قوله: يَضَّرَّعُونَ ،يتضرّعون بوده است،ادغام كرده‌اند«تا»را در«ضاد»لقرب المخرج تا چنين شده است.

آنگه حق‌تعالى گفت هم بر سبيل امتحان و اختبار بر وجه استدراج ايشان را چنان كه به محنت امتحان كردم به نعمت امتحان كردم تا هيچ عذر نماند ايشان را،و هيچ نباشد كه به ايشان كرده نباشيم [١].آن شدّت[را] [٢]به نعمت بدل كرديم [٣]و آن بيمارى را به تندرستى و آن درويشى را به توانگرى [٤]و آن تنگى را به فراخى تا ايشان به جهل و قلّت انديشه پنداشتند كه آن خود به استحقاق است با ايشان،و مغرور شدند. حَتّٰى عَفَوْا ،تا بسيار شدند،يقال:عفا [٥]النّبت إذا كثر.و اصل كلمه ترك است من قوله تعالى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ [٦].و اگر خواهند تا جمع كنند ميان هر دو معنى درست باشد،براى آن‌كه«عفا النّبت»آن باشد كه تا جمع كنند ميان هر دو معنى درست باشد،براى آن‌كه«عفا النّبت»آن باشد كه رها كنند و گرد آن نگردند تا بسيار شود.حسن بصرى گفت:تا فربه شدند.ابن زيد گفت:تا بسيار شدند،قال الشّاعر [٧]:

و لكنّا يعضّ السّيف منها بأسوق عافيات الشّحم كوم
و قال آخر [٨]:

عفوا من بعد اقلال و كانوا زمانا ليس عندهم بعير
و منه

قوله-عليه السّلام: أحفوا الشّوارب و اعفوا اللّحى. و الإحفاء المبالغة فى القصّ،و الاعفاء التّرك حتّى يكثر.عبد اللّه عبّاس گفت:تا عدد ايشان بسيار شد.قتاده گفت:تا خرّم شدند.مقاتل حيّان گفت:تا بطر گرفت ايشان را و از سر غفلت و جهالت گفتند:چه باك اگر ما را

[١] .مج،وز،مل،آج،لب،لت:نباشم.

[٢] .اساس:ندارد،با توجه به مج،وز افزوده شد.

[٣] .مج،وز،مل:كردم.

[٤] .مج،وز،مل،آج،لب،آف،لت،آن:توانگرى.

[٥] .اساس:عفى،با توجه به مج،وز تصحيح شد.

[٦] .سورۀ نساء(٢)آيۀ ١٧٨.

[٨] [٧] .مج،وز،مل+شعر.