و [١]قوله: وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ ،حق‌تعالى به اين آيت منّت نهاد بر اهل زمين،گفت:او آن خداى است كه شما را به خليفه كرد در زمين،يعنى اهل هر عصرى خليفه و قائم‌مقام اهل آن عصر باشند كه پيش ايشان باشند و گذشته باشند [٢]،و براى آن[ايشان را] [٣]خليفۀ ايشان خواند [٤]كه خلف [٥]ايشان باشند، يعنى از پس ايشان آيند،يقال:خلفه [٦]يخلفه اذا صار خليفة له،قال اللّه تعالى و حكاية عن موسى-عليه السّلام: هٰارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي [٧]،قال الشّمّاخ:

يصيبهم و يخطينى المنايا و أخلف في ربوع عن ربوع
و واحد خلايف خليفه[باشد] [٨]،كصحيفه و صحايف و ظعينه و ظعاين و وصيفه و وصايف،اين قول حسن بصرى و سدّى است،و بعضى دگر گفتند:

[شما را به خليفه جانّ كرد كه از پيش آدم بودند،چنان كه در حقّ آدم-عليه السّلام- گفت: إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [٩].بعضى دگر گفتند] [١٠]:خطاب با امّت رسول ماست-عليه السّلام-كه ايشان را خليفه ساير امم كرد و شرع همۀ پيغامبران به شرع او منسوخ كرد تا پيغامبرشان خليفه بود از همۀ پيغامبران،يعنى آخرين انبيا بود.و وصى و خليفۀ او خاتم الاوصياء بود و ائمّه [١١]فرزندان او خلفا عن سلف آخر خلفا بودند تا چنان كه بدايت ملك زمين به خلافت كرد،ختم هم به خلافت باشد.بدايت به خلافت آدم كه: إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [١٢]،و ختم به خلافت آخر الخلفاء صاحب الزّمان كه: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [١٣]و الامور بخواتيمها،و قوام كار در عواقب و خواتم باشد،لا جرم رسول اللّه-عليه السّلام-گفت:

المنكر لآخرنا كالمنكر لأوّلنا[١٣٢-ر] ،و گفتند:اين

[١] .مج،وز،مل:ندارد.

[٢] .مج،وز،مل،لت:گذشته شده باشند.

[١٠] [٨] [٣] .اساس:ندارد،با توجّه به مج،وز افزوده شد.

[٤] .آج،لب:خوانند.

[٥] .آج،لب:خليف.

[٦] .مج،وز،مل:خلف،آج،بم.آف،لت:خلفه.

[٧] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٤٢.

[١٢] [٩] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٣٠.

[١١] .آج،لب+و.

[١٣] .سورۀ نور(٢٤)آيۀ ٥٥.