رؤسا و احبار و مقدّمان كافران‌اند كه در كفر متمرّد باشند،چون شياطين وحى مى‌كنند به اولياى خود،يعنى اشارت مى‌كنند به اتباع خود و ايشان را مى‌فرمايند تا با مسلمانان مخاصمه كنند در استحلال ميته و مردار.

حسن بصرى گفت:مجادله با مسلمانان [١]در معنى آن كردند كه گفتند،آنچه خداى كشته باشد خوردن آن اولى‌تر باشد كه آنچه ما كشته باشيم.عكرمه گفت:مراد به شياطين،گبركان [٢]فارس‌اند كه اشاره مى‌كردند بر مشركان عرب به مجادلۀ مسلمانان.

عبد اللّه عبّاس گفت و قتاده:مراد به شياطين ديوان‌اند،وحى مى‌كنند يعنى وسوسه مى‌كنند اوليا و دوستان خود را از اهل كتاب و مشركان عرب تا با مسلمانان جدال كنند،و بعضى دگر گفتند:آنان كه در اين معنى مجادله كردند با رسول-عليه السّلام-جماعتى جهودان بودند،آنگه مسلمانان را گفت:اگر شما طاعت ايشان دارى [٣]در اين جز اين مشرك باشى [٤]براى آن‌كه آن‌كس كه استحلال مردار كند و آن را حلال دارد به اجماع كافر باشد [٥]،و هركه مردار خورد و حلال ندارد در حال اختيار فاسق باشد.

و عطا گفت:اين آيت مختص است به ذبايحى كه ايشان در جاهليّت كشتندى براى اصنام،و بعضى دگر گفتند:مخصوص است به مردار،و آنچه معتمد است آن است كه:عام است در هر ذبيحه‌اى كه مسلمانان كشند و برآن نام خداى نبرند بقصد.

أَ وَ مَنْ كٰانَ مَيْتاً ،مدنيان خواندند و يعقوب:«ميّتا»به تشديد،و باقى قرّاء به تخفيف.ابو عبيده گفت:[١١٠-ر]معنى يكى باشد در تثقيل و تخفيف،و اصل به تثقيل بوده است،آنگه تخفيف كردند،و قال الغسّانيّ و جمع بين اللّغتين [٦]:

ليس من مات فاستراح بميت انّما الميّت ميّت الاحياء

[١] .مج:مسلمان.

[٢] .مج،وز:كنيزكان.

[٣] .آج،لب:داريد.

[٤] .آج،لب:باشيد.

[٥] .مج،وز:شد.

[٦] .مج،وز+شعر.