يعنى جزا و عوض آن‌كه ايشان كرده باشند از طاعت براى آن‌كه خداى تعالى ولىّ مرد نباشد به عمل [٣]كه او كند كه نه عمل صالح باشد،پس به قرينۀ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ ،عمل را بر طاعت حمل كرده مى‌شود.

و يوم نحشرهم [٤]جميعا يا معشر الجن ،حفص خواند و روح: وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ ، به«يا»على الخبر عن اللّه تعالى حملا على قوله: وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ ،اى محمّد آن روز كه ما حشر كنيم و جمع كنيم جمله را و گوييم كه اى جمله [٥]جنّيان.و اين از جملۀ آن است كه در او قول بيفكندند [٦]لدلالة الكلام عليه،و اين را نظاير بسيار است در قرآن منها قوله: وَ الْمَلاٰئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ [٧]،اى يقولون سلام عليكم،و منها قوله: وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ [٨]اى ان يقولوا الحمد للّه، و منها قوله: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ [٩]،و المعنى يقال لهم أ كفرتم، ما گوييم جنّيان را كه:استكثار كردى [١٠]از انسيان.عبد اللّه عبّاس و حسن و قتاده و مجاهد گفتند:معنى آن است كه بسيار بكردى [١١]از اضلال و اغوا و گمراهى دادن انس،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه.

وَ قٰالَ أَوْلِيٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ ؛و گويند اولياء و دوستان ايشان از آنان كه فرمان ايشان برده باشند و بر هواى ايشان رفته باشند،يعنى متابعان شياطين از جملۀ انس [١٢]، رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ ؛بار خدايا تمتّع كرديم ما بهرى به بهرى و برخوردار شديم.

[١] .مج،وز+شعر.

[٢] .لت:ليتما؛آن:لمّا.

[٣] .مج،وز،لت:عملى.

[٤] .همۀ نسخه بدلها:نحشر،با توجّه به قرآن مجيد تصحيح شد.

[٥] .مج،وز،لت:جماعت.

[٦] .مج،وز،لت:بيفكند.

[٧] .سورۀ رعد(١٣)آيۀ ٢٣.

[٨] .سورۀ يونس(١٠)آيۀ ١٠.

[٩] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١٠٦.

[١٠] .آف:كرديد.

[١١] .آف:بكرديد.

[١٢] .مج،وز،لت:گويند.