باشد و اصل كلمه ازآنجاست و نقيضه العدوّ.آنگه بر سبيل تقريع و ملامت و مذمّت گفت: قَلِيلاً مٰا تَذَكَّرُونَ ،اندك تفكّر مى‌كنيد [١]و ما مصدريّه است اى قليلا تذكّركم [٢]،و نصب«قليلا»بر حال باشد،و گفته‌اند:«ما»زيادت است و نصب «قليلا»بر اين وجه به تذكّرون باشد و بناى تفعّل تكلّف باشد و تعسّف،و حمزه و كسائى خواندند:تذكرون [٣]به تخفيف«ذال»به يك«تا»من الذّكر،يقال:ذكرته اذكره،و ابن عامر خواند:قليلا ما تتذكّرون،آنگه«تاء»تفعّل بيفكند دون«تاء» مضارعة براى آن‌كه او براى معنى آمده است تا [٤]دو«تا»و حرفى كه به [٥]او قريب است مجتمع نباشد.

وَ كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنٰاهٰا ،«كم»اسمى است و او را دو معنى باشد:يكى خبر و يكى استفهام،و چون خبر را باشد معنى او تكثير بود و نقيض او«ربّ» باشد كه آن تقليل را بود جز كه ربّ حرف جرّ است و«كم»اسم است،تقول [٦]:

كم رجل لقيته و كم رجال رأيتهم،قال الفرزدق [٧]:

كم عمّة لك يا جرير و خالة فدعاء قد حلبت علىّ عشاري
و موضع او رفع باشد به ابتدا و خبرش«اهلكناها»و چون خبر باشد«ما» بعد او مجرور باشد بمنزلة الالف و المائة اذا قلت:كم رجل جاء ني فهو بمنزلة قولك الف رجل جاءنى او مائة رجل جاءني [٨]،و جمع بر معنى باشد و توحيد براساس

[١] .،آج،لب،آف،لت:مى‌كنند،با توجّه به مج،وز تصحيح شد.

[٢] .اساس،آج،لب:تذكيركم،با توجّه به لت تصحيح شد.

[٣] .اساس،آج،لب:يذكّرون،با توجّه به لت تصحيح شد.

[٤] .آف.با.

[٥] .آج،لب،آف:با.

[٦] .آج،لب،آن:يقول.

[٧] .مج،وز،مل+شعر.

[٨] .مج،وز،مل،لت:فهو بمنزلة قولك عشرة رجال جاءوني،آج،لب،مل،چاپ شعرانى(١١٧/٥):فهو بمنزلة قولك الف رجل جاءنى او مائة رجل جاءنى و كم رجال جاءوني و جاءنى أيضا بمنزلة قولك عشرة رجال جاءوني و جمع.