روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٣٦ - ترجمه

الوجود باشد،على ضرب من التّقدير،بى‌زيادتى كه به اسراف رساند يا تقصيرى كه به نقصان آرد آن را،و براى اين فعل ما را خلق نخوانند و ما را خالق نخوانند بر اطلاق كه افعال ما مقدّر نباشد [١]اين تقدير،بل بيشتر بر گزاف [٢]باشد،انّما يقال:

(خلقت الاديم نعلا)،و كلام در اين باب مستقصى رفته است.

ثُمَّ صَوَّرْنٰاكُمْ ،«تصوير»(جعل الشىء على صورة)باشد،و صورت بنيتى باشد مقوّم بر هيئتى [٣]ظاهر،حق‌تعالى گفت:ما آفريديم شما را و از كتم عدم به حيّز وجود ما آورديم،و رقم هستى بر قالب شما ما كشيديم،و اين صورت به اين لطيفى ما نگاشتيم. فِي ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ [٤]،در ظلمت شب [٥]و ظلمت شكم و ظلمت رحم،و هر مصوّر كه باشد از تاريكى احتراز كند تا نگاشتۀ او تباه نشود،و از آب احتراز كند تا نقش او متفشّى [٦]نگردد،حق‌تعالى در اين سه تاريكى صورت تو بر آب نگاشت تا بدانى كه چنان كه او با خلقان نماند،فعل او با فعل ديگران نماند.

ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ،آنگه فرشتگان را گفتيم كه آدم را سجده كنيد [٧].سجدۀ تعظيم نه سجدۀ عبادت-چنان كه بيان كرديم در سورة البقره،و در آيت دليل است بر تفضيل انبياء على [٨]الملائكة از آن وجه كه رفت.

اگر گويند چگونه گفت: ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ،پس ما پس از خلق شما گفتيم فرشتگان را كه:آدم را سجده كنيد [٩]و سجدۀ فرشتگان آدم را پيش از خلق ما بود-گوييم از اين چند جواب است:يكى آن‌كه حسن [١٠]و ابو على جبّايى گفتند:مراد به خلق و تصوير ما خلق و تصوير پدر ماست آدم،يعنى ما آدم را بيافريديم و بنگاشتيم،آنگاه فرشتگان را گفتيم كه:او را سجده كنيد. [١١].