تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

مطلب دوم - مثنوى چيست ؟

باز دادن پادشاه گنج نامه را به آن فقير كه ما از آن بگذشتيم

آيا اين همه داد و فريادها اعتلاها و جهش و كمال و مظاهر شگفت انگيز علم و معرفت به خود انسان مستند است ، يا انسان جز جايگاه بروز آنها چيزى نيست ؟

1 - ريشهء تاريخى برهان وجوبى

2 - دليلى بر نبودن خدا وجود ندارد

3 - همهء انسانها در حال اعتدال روانى توجه به مفهوم خدا دارند

4 - مفهومى كه به عنوان خدا مورد توجه ما است چه مفهومى است ؟

5 - موجود كامل بايد واقعيت داشته باشد

اعتراضات 6 - توجه به خدا خيالى بيش نيست

7 - شايد ذهن ما در تصور خدا بازيگرى انجام مى دهد ؟

8 - مردم عامى چنين توجهى ندارند

9 - نظريهء بىمحاسبهء راسل در بارهء اين برهان

10 - سيستم برهان وجوبى غير از سيستم قياسى ارسطو است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

جواب مريد و زجر كردن آن طعانه را از كفر و بىهوده گويى

انگيزهء آن اباحه گرايى كه با پوچگرايى خويشاوندى نزديك دارد

اگر كسى پيدا شود كه براى پيدا كردن خدا تمام جهان هستى را بگردد و تمام كتابها را كه در بارهء اثبات خدا و رابطهء او با مخلوقاتش نوشته شده است بخواند و ميليارد سال هم در موضوع خدا بيانديشد ، مادامى كه نفهمد كه در يادگيرى نخستين الفباى خدا يابى بايد از مرحله خفاش بودن بگذرد ، به كمترين نتيجهاى دست نخواهد يافت

شما انسانها چه پاسخى به اين منطق خفاش تهيه كردهايد ؟

تفسير ابيات

يافتن مريد شيخ را نزديك بيشه سوار شيرى

حكمت در آيهء * ( إِنِّي جاعِلٌ فِي اَلأَرْضِ خَلِيفَةً 2 30

آيا هدف خداوند از موجودات عين هدفى است كه موجودات بايد به آن برسند ؟

نظريه يكم

تفسير ابيات

بيان معجزهء هود عليه السلام در تخليص مؤمنان امت به وقت نزول باد

اين هم يك معماى ناگشودنى كه گامهاى مثبت ما براى فرار از منفىهاى ما است

ارزيابى فعاليت مثبت خود خواهان

در پيگردى علتها ، حوادث همزمان را با حوادث علت و معلولى اشتباه نكنيم

تفسير ابيات

رجوع به قصهء فقير گنج طلب

تفسير ابيات

انابت طالب و پشيمانى او از تعجيل و بىصبرى

هراسى از آن نداشته باشيم كه تاريكىها و رويدادهاى فريبا و ابهام انگيز پيرامون زندگانى ما را فرا گرفته است ، از آن بترسيم كه بينايى خود را هم دستخوش آن تاريكىها بسازيم و قدرت عبور از سنگلاخهاى تاريك و چمنزارهاى فريبا را از دست بدهيم

بامدادان كه از سفر خواب به وطن بيدارى بر مى گرديد ، نخست چمدان خود را باز كنيد و به بينيد چه ره آوردى را با خود آوردهايد ؟

تفسير ابيات

الهام آمدن فقير را و كشف شدن آن مشكل بر او

تفسير ابيات

داستان آن سه مسافر مسلم و جهود و ترسا كه به منزلى رفتند و لقمه يافتند ترسا و جهود سير بودند و مسلمان صايم

تفسير ابيات

تفسير ابيات

سيماى پيروزمندان در زندگى

تعريف اجمالى پيروزى در زندگانى

آيا مى توان اين زنجيرهاى پنجگانه را به كلى از پاى روندهء آدمى باز نموده و او را به مقدمهء پيروزى مطلق نائل ساخت ؟

تفسير ابيات

رجوع به تقرير ترسا و نوبت به مسلمان

منادى كردن سيد ملك ترمد كه هر كه در سه روز يا چهار روز به سمرقند رود ، چندين خلعت و زر دهم و شنيدن دلقك و از ده تاختن به شهر ترمد به نزديك شاه كه من بارى نمى توانم رفتن

تفسير ابيات

قصهء تعلق موش با چغز و بستن پاى خود بر پاى او و صيد كردن زاغ ايشان را

تدبير موش با چغز كه ميان ما وسيلتى بايد كه به وقت حاجت بر تو نمى توانم آمدن و سخن گفتن

تفسير ابيات

مبالغه كردن موش در لابه و زارى و وصلت جستن از چغز آبى

اشتباه بزرگى كه بشر در بارهء رابطهء خداوند با بندگانش مرتكب مى شود

تفسير ابيات

رجوع به حكايت چغز و موش

اگر مقتضيات كالبد مادى بدن بگذارد ، جان آدمى در درياى روحانيت غوطه ور مى شود

چه جاى شگفتى است اگر نابينايى به چاه بيافتد ، شگفت انگيز آن است كه بينايى در چاه سرنگون شود

جريانات گوناگون روان ما از كجا مى آيند و به كجا مى روند ؟

تفسير ابيات

حكايت سلطان محمود غزنوى و رفاقت او شب با دزدان و بر احوال ايشان مطلع شدن

در اين زندگانى هر كسى به كارى مشغول است و از همان كارى كه به دست دارد مى تواند راهى به سوى حق باز كند

مگر مى توان پس از نيل به ديدار جمال و جلال مطلق ، در آتش فراقش زبانه كشيد ؟

تفسير ابيات

قصهء چريدن گاو بحرى در نور گوهر شب چراغ و ريختن تاجر خاك بر سر گوهر تابنده و گريختن بر درخت

رجوع به قصهء موش و چغز و ربودن زاغ موش و چغز را

بردن پريان عبد الغوث را مدتى در ميان خود و بعد از آن به شهر آمدن پيش فرزندان و باز پيش پريان رفتن به حكم جنسيت معنى ، و همدلى او با ايشان

آمدن جعفر رضى الله عنه به تنهايى به گرفتن قلعه و مشورت كردن ملك آن قلعه با وزير او و گفتن وزير كه زنهار ملك را به وى تسليم كن كه او مؤيد است و از حق جمعيت عظيم دارد در جان خويش

كميت و كيفيت در منطقهء ارزشها

مطلب دوم كميت با ارزشتر است يا كيفيت ؟

مطلب سوم - تبديل كميت به كيفيت

مطلب چهارم - تبدل كيفيت به كميت

تفسير ابيات

استغفار كردن آن غريب از اعتماد بر مخلوق و ياد نعمتهاى خالق كردن و انابت نمودن ثم الذين كفروا بربهم يعدلون

ارزش معرفتى را كه از عكس خود در آب ته چاه دنيا به دست آوردهايد خودتان تعيين كنيد

زمان و نمودها مى گذرند و روابط دگرگون مى گردند و اقوام و ملل و قرار دادهاى اجتماعى در جويبار تحول مى گذرند و در شنزار گذشته فرو مى روند ، ولى واقعيات زير بناى جهان و انسان همچنان به بقاى خود ادامه مى دهند

تفسير ابيات

مثل دو بين همچون آن غريب كاشان است كه عمر نام داشت كه خباز به سبب اين نامش به دكان ديگر حوالت كرد و او فهم نكرد كه همهء دكانها يكيست

توزيع كردن پاى مرد در جملهء شهر تبريز و جمع شدن اندك چيزى و رفتن آن غريب به تربت محتسب به زيارت و اين قصه را بر سر گور او به طريق نوحه گفتن

تفسير ابيات

گريختن گوسفند از كليم الله و شفقت و مهربانى او

عالىترين جلوه گاه آگاهى آدمى كه انديشه است ، نيز پر از واحدهايى است كه ناخود آگاه سر مى كشند و موجى مى زنند و رشتهء انديشه را به وجود مى آورند

اگر بخواهيم حقيقتى را به بينيم ، بايد با چشم خود به بينيم و اگر بخواهيم صدايى را بشنويم بايد با گوش خود بشنويم و اگر بخواهيم واقعيتى را از راه انديشه دريابيم بايد خودمان بيانديشيم

تفسير ابيات

در حوزهء جاذبيت موضوعات جالب كه وسيلهء آزمايش ما انسانها هستند خود را نبازيم و در پيشگاه آنها به سجده نيافتيم كه دير يا زود از دست ما گرفته مى شود و شخصيت ما را مختل مى سازد

تفسير ابيات

مؤاخذه يوسف صديق عليه السلام به حبس بضع سنين به سبب يارى خواستن از غير حق و گفتن و اذكرنى عند ربك

گاهى تخيلات و انديشه ها با تلاطم طوفانى آغاز مى شود و در تموجات و نوسانات ناچيز پايان مى يابد و گاهى بالعكس

اى انديشمندان جوامع بشرى ، آيا منتظر باشيم كه روزى فرا خواهد رسيد كه شما اجازه بدهيد دوشادوش حقوق و داد رسى و كيفر براى اجسام طبيعى انسانها ، حقوق و داد رسى و كيفرى هم براى جانها بپذيريم ؟

تفسير ابيات

باز گشتن به حكايت وامدار و خواب ديدى پاى مرد

تفسير ابيات

گفتن خواجه در خواب به آن پاى مرد و جوه وام آن دوست را كه به تبريز آمده بود و نشان دادن جاى دفن آن سيم را و پيغام به وارثان كه البته از آن هيچ باز مگيريد

تفسير ابيات

با هيچ منطقى نمى توان حد و مرزى براى وجود آدمى تعيين نمود

تفسير ابيات

با دل باختن به صور و اشكال برونى ، منابع جوشان درون را نخشكانيم در زندگانى ما صف آرايىها داريم كه آبگيرى از چشمه سارهاى برونى را امكان ناپذير مى سازد در اين هنگام يك چاه شور درونى از صدها جيحون شيرين برونى ما را بىنياز خواهد ساخت

آيا چشمه سارهاى واحدهاى جهان برونى كه به درون ما سرازير مى گردند مانع فوران درونى ما هستند ؟

تفسير ابيات

روان شدن شه زادگان در ممالك پدر بعد از وداع و اعادت كردن شاه وقت وداع وصيت خود را

رفتن شه زادگان به جانب قلعهء ممنوعة عنها به حكم « الانسان حريص على ما منع » و وصيتهاى پدر را فراموش كردن و در بلا افتادن و نفس لوامه با ايشان به زبان حال گفت أ لم يأتكم نذير ؟ و گفتن ايشان در جواب لو كنا نسمع او نعقل ما كنا فى اصحاب السعير

بىصورتى منشأ همهء صورتها

تفسير ابيات

ديدن آن سه پسر شاه در قصر ذات الصور نقش روى دختر شاه چين را و بىهوش شدن هر سه برادر و در فتنه افتادن و تفحص كردن كه اين صورت كيست ؟

آيا قرار گرفتن در سايهء رهبر بهتر از بياد حق بودن است ؟

تفسير ابيات

حكايت صدر جهان در بخارا و كرم او و آن كه اگر كسى به زبان از او سؤال كردى هيچ ندادى

حكايت امر دو كوسه در خانقاه با لوطى تدبير امرد

به مجلس كشيدن پادشاهى فقيهى را و به زخم مشت به طبع آوردن

اين قاعدهء كلى است كه ضربه هاى عوامل طبيعى و بشرى همواره پوستها و امور تصنعى را متلاشى و نابود مى سازد ، نه مغزها و واقعيتهاى حياتى و اصيل را

مطلب يكم - آيا براى انسان حقايق و نمودهاى جهان هستى و انسانها پوستى دارد و مغزى ؟

مطلب دوم - معناى اصالت و پايدارى مغز چيست ؟

مطلب سوم - ضربه ها و تحولات در پوستها ، اثر منفى و در مغزها اثر مثبت به وجود مى آورد

سلسلهء عوامل درك و تعقل آدمى از قواى دريافتهاى عالىترى تبعيت مى كند و تاثر مى پذيرد

تفسير ابيات

رفتن شاه زادگان بعد از تمام ماجرا به جانب ولايت چين تا به قدر امكان به مقصود نزديكتر باشند اگر راه به وصل مسدود است به قدر امكان نزديك شدن محمود است

تفسير ابيات

حكايت امرؤ القيس كه پادشاه عرب بود و با جمال و كمال و زنان عرب چون زليخا شيفتهء او بودند مگر دانست اينها همه تمثال صورتى اند بايد طالب معنى شد

آيا امرء القيس در پايان كار به عشق الهى نائل گشت ؟

تفسير ابيات

عقل جزئى هم مى تواند در فضاى حقايق به پرواز در آيد ، ولى با بال و پر آلوده به جهل و خود پسندى

من تا قرن بيستم راه ها سپرى كردهام ، اين انسان بازان انسان زده مى گويند اشتباه كردهاى و به خطا رفتهاى ، برگرد و راهى را كه سپرى كردهاى از سر بگير ؟

مقايسهاى ميان سرعت حركت دل و نور

تفسير ابيات

بيان مجاهد كه دست از مجاهده باز ندارد اگر چه داند كه بسطت عطاء حق كه آن مقصود است از طرف ديگر و به سبب عمل ديگر بدو برساند كه در مهم او نبوده باشد و او در اين طريق معين اميد بسته همين در مى زند شايد كه حق تعالى آن روزى را از درِ ديگر رساند كه او آن تدبير نكرده باشد و يرزقه من حيث لا يحتسب العبد يدبر و اللَّه يقدر و بود كه بنده را بندگى بود كه مرا از غير اين در بسازند اگر چه حلقهء اين در مى زنم حق تعالى او را هم از اين در روزى رساند فى الجمله اين همه درهاى يك سراى است

خدا كند كه انسان جويندهء خدا پس از سياحت و جستجوى صفحات بيرون از خود ، بار ديگر بتواند به درون خود بر گردد و پس از ارزيابى درون و برون ، طعم معيت ( بودن با خدا ) را بچشد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

در بيان سبب تأخير در اجابت دعاى مؤمن از حضرت عزت

تفسير ابيات

رسيدن آن شخص به مصر و بيرون آمدن به كوى در شب به جهت شبكوكى و گدايى و گرفتن عسس او را و مراد او پس از رنج حاصل آمدن و عسى ان تكرهوا شيئا و هو خير لكم ، ان مع العسر يسرا و قوله صلى الله عليه و آله اشتدى ازمة تنفرجى و جميع القرآن و الكتب فى تقرير هذا

در بيان حديث الصدق طمأنينة و الكذب ريبة

باز گشتن غريب مصر به بغداد و يافتن گنج را در خانه خود

مكرر كردن برادران پند برادر بزرگ و قبول ناكردن او و بىطاقتى او و خود را بىدستورى پدر به دربار پادشاه چين رساندن

تاثير و جلوهء عوامل عالىتر احتياجى به وسايط معمولى ندارد

اى بدن ، اى كج انديش معكوس رفتار ، لحظاتى چند مرا به حال خود وا گذار ، باشد كه من هم طعم آزادى را به چشم

تفسير ابيات

قصهء زن جوحى و عشوه دادن او قاضى را ، و به مكر و حيله در صندوق كردن

آن لاله هاى رنگين كه ديروز مغز و جان تو را خرم و شادان مى كرد ، امروز با گذشت زمان پژمرده است و نه تنها امروز زيبايى ديروز را از دست داده است ، بلكه نخواهد گذاشت بوته هايى كه هر لحظه از چمنزار دل نو گرايت سر مى كشند و گلهاى تازه براى تو مى شكفانند ، برويند و سر بر آورند

تفسير ابيات

رفتن قاضى به خانهء زن جوحى و حلقه زدن جوحى به تندى و خشم بر در و گريختن قاضى در صندوق

اگر جايگاه حيات آدمى و چشم انداز او تنها طبيعت گسترده در ديدگاهش بوده باشد و بس ، تمام تحولات او گر چه در نظرش نمايش كمال داشته باشد ، باز جز انتقال از يك طرف قفس در بسته ، به طرف ديگر آن قفس ، نتيجهاى نخواهد داشت

تفسير ابيات

آمدن نايب ميان بازار و خريدارى كردن صندوق را از جوحى

آيا هر يك از افراد جامعهء فاسد مقصرند ؟

تفسير ابيات

هر موجودى كه خود بستهء زنجير بردگى است نمى تواند موجود ديگر را آزاد كند

مولاى حقيقى خدا است كه توانسته است پيامبران را از زنجير گران بار خود طبيعى رها كند و آنها را به منصب مولايى برساند

بايستى مقام والاى ( پيشواى آزادى بخش ) از پيامبر به وصى او عطا شود

نامهاى صحابهاى كه داستان غدير خم را نقل كردهاند

نامهاى تابعين كه داستان غدير را نقل كردهاند

تفسير ابيات

باز آمدن زن جوحى سال ديگر نزد قاضى و شناختن قاضى او را

آيا مقصود جلال الدين از ابيات فوق انفجارهاى اتمى است ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

وفات يافتن برادر بزرگ آن شاه زادگان و ملازمت كردن برادر ميانه پادشاه چين را

نه تنها كالبد مادى ، معشوق اصلى نيست ، بلكه صورت خيالى معشوق هر قدر هم كه در درون عاشق زيبا منعكس شود ، معشوق واقعى نيست

يك حالت روانى ديگر كه انسان در آن حالت نه خاموش است و نه گويا

تفسير ابيات

آمدن برادر ميانه به جنازهء برادر كه آن برادر كوچك بر فراش رنجورى بود و نواختن پادشاه او را تا ملازم شود و صد هزار از غنايم غيبى و عينى بدو رسيدن از نظر شاه

بار ديگر به اين حقيقت توجه كنيم كه تحول در حواس و روان آدمى قيافه ها و مبادى و اصول ديگرى از جهان را بر او نشان مى دهد

اى انسان وابسته ، اى عكسى از ديگران ، اى نسخهء ناخوانا از اصل بىگانگان

مظلوم باش و ظالم مباش ، چه معنا مى دهد ؟

چوب صندل را عود مى بينند و كلوخ پاره ها را در دانه هاى گران قيمت ، آنگاه به اين صندل و كلوخ پاره حسادتها مى ورزند

اندوهگين مباشيد ، جشن با عظمتى را كه موجود برين براى آغاز ابديت براه خواهد انداخت ، ما صورتها را هم دنبال آفتابهاى ربانى به آن جشن راه خواهد داد

تفسير ابيات

در بيان استغنا و عجب شاه زاده و زخم خوردن از باطن شاه

بريده باد پنجه و ناخن آن انسان كه خود طبيعىاش مالك سرنوشت او است ، كه همهء مكتبها و اقدامات انسانى تاريخ بشرى را مى خراشد و متلاشى مى سازد

تفسير ابيات

خطاب حق تعالى به عزراييل كه تو را رحم بر كه بيشتر آمد از اين خلايق كه قبض روح ايشان كردى ؟ و جواب دادن او حضرت عزت را

تفسير ابيات

تفسير ابيات

رجوع به قصهء پروردن حق تعالى نمرود را به شير پلنگ

تفسير ابيات

رجوع به قصهء شاه زاده كه زخم خورده از خاطر شاه پيش از استكمال فضايل ديگر از دنيا برفت

نتيجهء گناهان و مخصوصاً اثر ظلم كار خود را مى كند ، خواه شخص مظلوم و كسى كه گناه در حق او صورت گرفته است ، از آن گناه و ستم ، ناروايى و درد را احساس كند يا نه و چه از آن گناه و ستم كه در باره اش صورت گرفته آهى بكشد و اظهارى كند يا نه

تفسير ابيات

مثل وصيت كردن آن شخص كه سه پسر داشت كه ميراث او به كاهلترين اولاد او دهند

كدامين كاهلى است كه از كوشش و تكاپو برتر و شايسته تر است ؟

تفسير ابيات

تلقين كنندهء مردم به خيرات و اخلاص كيست و تلقين كنندهء شيطان به اغوا كردن مردم كيست ؟

آفتابى كه ساليان متمادى از افق روح جلال الدين مى درخشيد در اين جا غروب مى كند و ديگر اشعهء معرفت آن خورشيد از روزنهء دل بيرون نمى آيد جلال الدين سر تسليم بر خاك مى گذارد و به انتظار ابديت مى آرامد

تفسير ابيات

تذكرات لازم

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٧١ - زمان و نمودها مى گذرند و روابط دگرگون مى گردند و اقوام و ملل و قرار دادهاى اجتماعى در جويبار تحول مى گذرند و در شنزار گذشته فرو مى روند ، ولى واقعيات زير بناى جهان و انسان همچنان به بقاى خود ادامه مى دهند

گر شاه زمانه‌اى و گر دستورى گر باز جهان شكار و گر عصفورى گر مست طريقتى و گر مستورى تا راه به خود نبرده‌اى مغرورى
شاه قاسم تبريزى دو - تبدل آن معرفت برين و اجمالى كه مى گويد : سايه و عكس ، نمودى از حقيقتى است مجسم ، به معرفت مشروح و جهان گير كه ايده آل همهء پژوهندگان هشيار بشرى است . اگر چه در نهايت گسترش اين معرفت برين بر توجه و گرايش بر موجود برين تكيه خواهد كرد : -
بر دوست رسيديم چو از خويش گذشتيم از خويش گذشتن چه مبارك سفرى بود
قادرى هندى

((٣١٧٥)) قرنها بگذشت و اين قرن نويست ماه آن ماه است و آب آن آب نيست
((٣١٧٦)) عدل آن عدل است و فضل آن فضل هم ليك مستبدل شد آن قرن و امم
((٣١٧٧)) قرنها بر قرنها رفت اى همام وين معانى برقرار و بر دوام
((٣١٧٨)) آب مبدل شد در اين جو چند بار عكس ماه و عكس اختر برقرار
زمان و نمودها مى گذرند و روابط دگرگون مى گردند و اقوام و ملل و قرار دادهاى اجتماعى در جويبار تحول مى گذرند و در شنزار گذشته فرو مى روند ، ولى واقعيات زير بناى جهان و انسان همچنان به بقاى خود ادامه مى دهند .
بار ديگر ذهن نافذ جلال الدين از زمان و نمودها و روابط گذران نفوذ مى كند و ثابتهاى زير بناى اين فيلمهاى متحرك را در نظر مى گيرد و به زمان زدگان ساده لوح هشدار مى دهد كه همان اندازه كه غفلت از حركت و تحول حاكم در هستى و