تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٥٣ - مطلب سوم - تبديل كميت به كيفيت

كه هدف آدمى رسانيدن حرارت آب به درجهء جوشيدن است ، كارى به آن ندارد كه كميت مادهء ايجاد كنندهء حرارت يك ليتر نفت باشد يا ده ليتر . به طور عموم اگر هدف حياتى آدمى نيل به كيفيتى است ، كميت را در وسائلى كه بايد انتخاب كند از نظر كمى يا زيادى حتى كيفيت خصوصى همان كميتها نيز ، ناديده مى گيرد . نتيجه اين است كه اختلاف ديدگاه ها است كه ارزش و ضرورت دو پديدهء كميت و كيفيتها را مطرح مى كند ، نه به طور مطلق .
مطلب سوم - تبديل كميت به كيفيت گفته مى شود كه اصل تبديل كميت به كيفيت يكى از جريانات قانونى جهان هستى است كه در شرايط معين انجام مى گيرد ، مثالهاى زيادى براى توضيح اين اصل در نظر گرفته مى شود ، مانند اين كه سطلى را از طنابى آويزان كنيم ، آنگاه تدريجاً به آن سطل آب بريزيم ، با فرض محدوديت مقاومت طناب : مقدارى سنگينى آب سطل را متحمل مى شود ، وقتى كه سنگينى آب از حد مقاومت طناب بيشتر شد ، طناب پاره مى گردد و سطل به زمين مى افتد . پاره شدن طناب و به زمين افتادن سطل كيفيتى است كه از تراكم كميت آب به وجود آمده است و مانند افزايش درجه حرارت كه آب را مى جوشاند و آب به بخار تبديل مى شود . اين گونه تحولات در جهان طبيعت بسيار فراوان است ، آن چه كه اهميت دارد تفسير اين گونه تحولات است . نخست بايد اين مسئله را مطرح كنيم كه مقصود از كميتى كه مبدل به كيفيت مى گردد ، چيست ؟ آيا همان كميت تجريدى است كه از خواص قلمرو درونى ذاتى است ، مانند عدد مجرد و كشش تجريدى زمان و مفهوم تجريدى مقياسات ؟ بديهى است كه اين گونه محصول ذهنى به هيچ وجه نمى تواند به كيفيت عينى خارجى تبديل شود ، مخصوصاً با در نظر داشتن اين كه كميت تجريد شده‌اى مانند عدد ، حتى مدلول خارجى عينى هم ندارد ، به خلاف درخت تصور شده كه اقلا مدلولش در جهان عينى تحقق دارد . پس ناچار مقصود كميت تحقق يافته در جهان عينى است كه مبدل به