تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٩٩ - شرح آيات

گسترده است، و اين سوّمين با هر چه در آن و بر آن قرار دارد در پيش چهارمين آسمان همچون چنبره‌اى در فلاتى هموار و گسترده است، تا به هفتمين مى‌رسد، و اين هفتمين و آنچه در همه آنها و بر آنهاست در برابر درياى پوشيده از اهل زمين چون چنبره‌اى در فلاتى هموار و گسترده باشد». [٣٧] و پيامبر (ص) در بيان عظمت آفريدگان خدا گويد كه برخى از آفريدگان او بزرگتر از برخى ديگرند بدان اندازه كه همچون چنبره‌اى كوچك در بيابانى فراخ باشند، و اين نزديكترين مثل براى گستردگى منظومه‌هاى شمسى و كهكشانها و امثال آن است.

پس آيا ما را مى‌سزد كه بر پروردگار واسعى كه وسعت عرش او آسمانها و زمين است تكبّر كنيم يا مدّعى مقام سبحان او شويم؟

اين در افق مكان و دامنه آن بود. اما در مورد زمان و دامنه آن، ما نخستين موجودى نيستيم كه پروردگار ما آفريده/ ١٠٤ و آخرين آفريدگان خداى سبحان نيز نخواهيم بود. در حديث منقول از امام باقر (ع) آمده است كه در تفسير اين گفته خداى تعالى: «أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [٣٨] آيا از آفرينش نخستين عاجز شده بوديم؟ (نه) بلكه آنها از آفرينش جديد در شكّند» گفت: اى جابر تأويل آن اين است كه چون خداى عزّ و جلّ اين آفريدگان و اين جهان را نابود كند، و اهل بهشت را در بهشت و دوزخيان را در دوزخ سكونت دهد، جهانى ديگر جز اين جهان از نو بيافريند و آفريدگانى بدون گروهبندى نرينه و مادينه بيافريند كه او را به يكتاپرستى عبادت كنند، و براى آنها زمينى ديگر جز اين زمين بيافريند كه آنها را بر خود حمل كند، و آسمانى جز اين آسمان كه بر آنها سايه افكند. شايد تو مى‌پندارى كه خدا همين يك جهان را آفريده و گمان مى‌كنى كه خداوند بشرى غير از شما نيافريده است، آرى، به خدا سوگند كه خداوند يك ميليون‌