تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٧١ - شرح آيات

اجتماع شايسته آزادى و كرامت نيست. همانا شايستگان آزادى كسانى هستند كه آزادى خود را با نيرو به دست آورده و كرامت و بزرگوارى خود را با خونهايشان باز گرفته‌اند، و از اين روست كه قرآن، بويژه در همين مقطع فكرى مهمّ را تأكيد مى‌كند و آن اين است كه شورايى را كه بيانگر آزادى و كرامت شمرده مى‌شود به اجتماع نمى‌بخشند، بلكه واجب است كه با نيرو به دست آيد، و اين ما را به ضرورت جهاد و فداكارى براى آزادى رهنمون مى‌شود.

«وَ الَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ‌- و آنان كه چون ستمى به آنها رسد انتقام مى‌گيرند.» ضمير منفصل «هم» در اينجا براى تأكيد بر اين امر آمده است كه مؤمنان منتظر كسى نمى‌شوند كه آنان را در ستمى كه ديده‌اند يارى دهد بلكه خود براى رفع ستم از خويش مى‌كوشند. در اين آيه دو فكر بيان شده است: نخست اين كه مؤمنان در برابر ستم ايستادگى مى‌كنند و حقوق از دست رفته خود را با زور بر مى‌گردانند و دوم اين كه/ ٣٧٧ آنان در اين ايستادگى به يكديگر يارى مى‌دهند، پس اگر ستمگر براى ستمگرى نسبت به آنان بكوشد و بخواهد آنها را مقهور كند همگى در يك صف در برابر او مى‌ايستند. برخى مى‌پرسند: چرا- در اين صورت- خداوند در آياتى متعدّد به ما فرمان عفو و گذشت داده است؟ و پاسخ اين است كه: عفو و بخشودگى نسبت به يكديگر در ميان مؤمنان است، امّا اگر عفو و گذشت سبب ادامه دادن ستمگر به ستمگرى خود باشد خوب نيست. در حديث منقول از امام زين العابدين (ع) آمده است

«حقّ آن كس كه به تو بدى كرده اين است كه از او درگذرى، و اگر بدانى كه اين عفو و گذشت زيانمند است انتقام بگير، خداى تعالى گويد

«وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ‌- بر كسانى كه پس از ستمى كه بر آنها رفته باشد انتقام مى‌گيرند، ملامتى نيست». [٩٦]