رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٥٨ - ١٣ - يزدان شناخت

اثر را در زمره آثار عين القضاة ذكر نكرده‌اند. ثانيا عين القضاة را اصلا عادت بر اين نبوده است كه مجالس صاحبان قدرت را «مجلس عالى» خواند بلكه بر عكس در مكاتيب خود به عزيز الدين او را به نحوى ديگر با نهايت سادگى مخاطب قرار مى‌دهد. ثالثا و از همه مهمتر مطالب رساله «يزدان شناخت» عرفان محض مكتب عين القضاة نيست بلكه تركيبى است از فلسفه و عرفان به نهج سهروردى كه از مسلك عين القضاة از برخى جهات به دور است. به اين علل اين جانب نيز رساله «يزدان شناخت» را از عين القضاة نمى‌داند.

حاج سيّد نصر اللّه تقوى در مقدّمه بر چاپى كه از «يزدان شناخت» انجام داده‌اند (٢٨) مى‌فرمايند چهار نسخه در اختيار ايشان بوده است كه يكى منسوب به عين القضاة و ديگرى به سهروردى است بدون اينكه خصوصيّات اين نسخ را ذكر كنند. رساله را نيز به نام سهروردى چاپ كرده‌اند.

در خود رساله (ص ٤٠٥ متن فعلى) به «جمال الدولة والدين ...

ملك ملوك القدرا محمّد بن محمود الدارى» اشاره شده است كه هويّت او براى اين جانب روشن نشد. بهر حال محتويات اين رساله به افكار سهروردى نزديك‌تر است تا به عين القضاة و به احتمال قوى از خود سهروردى است مخصوصا كه شهرزورى كه معتبرترين منبع اطلاع ما از سهروردى است اين رساله را به او نسبت داده است.

رساله «يزدان شناخت» دوره‌اى است از حكمت الهى در سه باب كه از معرفت بارى تعالى و نفس و نبوّت سخن مى‌گويد و بيشتر متوجّه به مسائل معرفة النفس است كه اساس فصول آن را تشكيل مى‌دهد و از اين جهت نيز داراى خصائص آثار شيخ اشراق است چنانكه شهرزورى معرفت‌