رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٤١٧ - فصل هفتم در شناختن افعال واجب الوجود

غرضى يا از مالى و جاهى و ثوابى‌[١] و غير آن، و اندر اين رساله‌[٢] مختصر بيش از اين احتمال نكند.

فصل هفتم در شناختن افعال واجب الوجود

(١٧) چون خواهى كه افعال حقّ تعالى را بدانى، اوّل ببايد دانست كه هر جوهر يا اثركننده است‌[٣] در ديگرى كه از ديگرى اثر نپذيرد، يا اثر پذيرنده است كه در ديگرى اثر نكند، يا اثركننده است و اثر پذيرنده است. پس اندرين اقسام كه ما نهاديم جوهر اوّل عقل است و تأثير او در نفس است، و جوهر دوّم جسم است و تأثير او از نفس‌[٤] است، و جوهر سوّم نفس است و تأثير او در جسم است، و متأثر شدن او از عقل است‌[٥]. و شريفترين جواهر عقل است از بهر آنكه او در ذات خويش تمام است و ديگرى را تمام‌كننده است، و پس از او نفس است از بهر آنكه او كمال از[٦] ديگرى مى‌گيرد كه آن عقل است و ديگرى را تمام كند يعنى جسم را، و بعد از اين هر دو جوهر يعنى عقل و نفس جسم است و او كمال پذيرنده است از نفس و بس.

و شريفترين جسمها جسم سماوى است، و اين قسمتهاست‌[٧] كه اثبات آن ببرهان درست شود. امّا دليل بر وجود اجسام حواسّ است و بر اثبات نفوس حركات اجسام و بر اثبات عقول نفوس‌[٨].

(١٨) و بدان كه هر موجودى يا كامل بود يا ناقص، و كامل آن بود كه هر آنچه ممكن بود در حقّ او موجود بود و او را باكتساب‌[٩] حاجت‌

[١] ثوابى: توابى‌H

[٢] اين رساله: مسائل‌H

[٣] است:-H

[٤] تأثير او از نفس: تأثير او در نفس‌SH

[٥] عقل است: عقل‌H

[٦] كمال از: كمال آن‌H

[٧] قسمتهاست: قسمتهاى‌H

[٨] نفوس: نفس‌H

[٩] باكتساب: به صفتى‌S