رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ١٤٩ - قاعده

كه عقول بسيارند، چنانكه در قرآن آمده است‌ «وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ»[١]، و آيتى ديگر: «وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ»[٢].

(٥٣) و بدان كه عقول و نفوس ناطقه اگر چه هنبازى دارند در آنكه جسم نيستند و اشارت‌پذير نيستند و منقسم نيستند نه در وهم و نه در عين زيرا كه ايشان از مقادير منزه‌اند، الّا آنست كه نفس متصرّف است در جسم و عقل در جسم تصرّف نكند، پس عقل جوهرى است مجرّد از مادّه از جمله وجوه، و نفس را تصرّفى و علاقه‌ايست باجسام، و در قرآن آمده است كه‌ «فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً»[٣] يعنى المفارقات من جميع الوجوه. «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً»[٤]، يعنى جوهر مفارق كه مدبّر و متصرّف‌اند در اجسام و آن نفوس و عقول فعّالند چنانكه در تنزيل آمد كه‌ «وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ»[٥]، آيتى ديگر «أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً»[٦].

پس حقّ تعالى را دستها جواهر روحانى‌اند نه جواهر جسمانى.

قاعده‌

(٥٤) و چون ممكن خسيس موجود شده است واجب كند كه ممكن اشرف پيش از او حاصل باشد زيرا كه واجب الوجود اگر بجهت وحدانى اقتضاى اخسّ كند و اشرف را رها كند، پس چون فرض كنيم كه ممكن اشرف حاصل شد استدعا كند كه از جهتى حاصل شود كه آن از واجب الوجود شريف‌تر باشد. و اين شريف شايد كه ايجاد چيزى‌

[١] سوره ٧٤( المدثر) آيه ٣٤

[٢] سوره ١٦( النحل) آيه ٨

[٣] سوره ٧٩( النازعات) آيه ٤

[٤] سوره ٧٩( النازعات) آيه ٥

[٥] سوره ٥١( الذاريات) آيه ٤٧

[٦] سوره ٣٦( يس) آيه ٧١