فقه نظام سياسى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ١٠٥ - پايه سوم ماترياليسم تاريخى
١. فرضيه دورههاى گذشته پنجگانه جامعه بشر: كمونيسم نخستين، بردهدارى، ارباب رعيتى، بورژوازى و سرمايهدارى پندارى بيش نيست و هيچ منبع مستند تاريخى، صحت آنرا تأييد نميكند؛ نه سيستم اقتصادى حاكم بر جوامع گذشته در اين پنج نوع منحصر است و نه هيچيك از اين پنج نوع سيستم اقتصادى در هيچ دورهاى از تاريخ بشر، به عنوان يك سيستم فراگير در روابط اقتصادى جامعه بشر حاكم بوده است. همواره در تاريخ بشر، از آغاز گسترش و تنوع جوامع بشرى تا به امروز، سيستمها و روابط اقتصادى، سياسى و فرهنگى گوناگونى در جوامع گوناگون حاكم بوده است. در عموم مقاطع تاريخى زندگى انسان، جوامع بشرى معاصر و همزمانى وجود داشته كه روابط و نظام اقتصادى و نيز نظام و روابط سياسى و فرهنگى متفاوتى در ميان آنان رواج داشته است. در دوران تمدن فارس باستان، نظام اقتصادى و سياسى و فرهنگى حاكم بر محدوده مملكت فارس با وضعيتى كه در روم و يونان قديم حاكم بوده از يكسو و وضعيت سيستمى كه در مصر باستان و هند و چين باستان حاكم بوده از سوى ديگر، متفاوت بوده است. در ايران، كشاورزى و اقتصاد خانواده، بيشترين حجم فعاليت اقتصادى ايرانيان را تشكيل مىداده، در مصر، بردهدارى و كشاورزى، در يونان و روم، تجارت و اقتصاد خانواده، در هند و چين، كشاورزى و صنعت، عمدهترين فعاليتهاى اقتصادى را تشكيل ميداده است و در هر يك از اين جوامع، روابط كشاورزى و نيز تجارى و اقتصاد خانواده، شكل خاص خود را داشته است. حاصل آنكه در هيچ دورهاى از تاريخ بشر، اتفاقى كه «ماركس» و «انگلس» بهعنوان دورههاى ماترياليسم تاريخى براى جامعه بشر توصيف و تعريف كردهاند، رخ نداده است.