اثرآفرینان استرآباد و جرجان (استان گلستان) - مقدم، محمدباقر - الصفحة ٢٤٨ - «عبدالمومن بن صفی الدین جرجانی»

آثار:

١. بهجه الروح (بهجه الارواح یا بهجه الروایح)

کتاب در یک مقدمه و ده باب و یک خاتمه تدوین شده است. در مقدمه گوید: «چون طبع سلطان السلاطین سلطان محمود غزنوی را راغب و مایل به علم شریف موسیقی دید...»

در معرفی کتاب گوید: «فهذه رساله شریفه وجیزه الباهره فی العلوم الادوار من قول الحکماء الفلسفه...»

در مندرجات «بهجت الروح» جز همان مطالبی که در آثاری نظیر کتاب «الادوار» «صفی‌ الدین» یا آثار «عبدالقادر مراغی» آمده است مطلب تازه ای دیده نمی‌شود. ولی در عین حال نکات شایان توجهی دارد مانند: «موجب غذا و حظ روح» شدن موسیقی.

براساس تحلیل نویسنده، چون به فرمان الهی جبرئیل مامور حلول روح در پیکر آدم شد، صداهای موزون را غذای آن قرار داد.

از مطالب قابل توجه این اثر، به شرح مربوط به «ققنوس» با اشاره به ذکر آن در «منطق الطیر» «عطار نیشابوری»، اشعاری درباره‌ی دوازده مقام و شش آواز و بحور اصول و همان‌ها به گونه‌ای دیگر و «در مجالس جهت هر کس چه باید خواند» و «در سلوک صاحب این فن شریف» و «نزد هر فرقه چه نغمه‌ای باید خواند» و «در هر وقت چه آهنگی باید خواند» می توان اشاره کرد.

نسخه های خطی:

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی موسسه خاورشناسی فرهنگستان علوم روسیه» به شماره ١٨٤٤-B، کتابت سال ١٢٨٠ه-.ق. موجود است.

٣ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی ملی جمهوری اسلامی ایران» به شماره ٢١٤٨/ف. در ٢٨ برگ، کتابت سال ١٢٧٩ه-.ق.، شماره ٢٣٠٧/ف. در ١٣٢ برگ، کتابت سال ١٢٨٢ه-.ق. و شماره ٢٧١٢/ف. در ٢٩ برگ، کتابت سال ١٢٣٨ه-.ق. موجود است.

٣ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مجلس شورای اسلامی» به شماره ٢/٤٨٥٤ در ٦٠١ برگ، کتابت سال ١٠٤٦ه-.ق.، شماره ١/١٥١٥ در ٦٩ برگ، کتابت سده ١٢ه-.ق. و شماره ٣٧٨ در ٣٨ برگ، کتابت سال ١٣٤٦ه-.ق. موجود است. نسخه‌ی اخیر همان نسخه ا ی است که کار نیمه‌ی «رابینو» محسوب می‌شود.

٤ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی ملی ملک» به شماره ١/٨٣٣ در ٧٠ برگ، شماره ٥/٤٩٤ در ١٥٣ برگ، کتابت سال ١٣٠٤ه-.ق.، شماره ١٦٤٨ در ١٤ برگ، کتابت سال ١٢٥٩ه-.ق. و شماره ١١/٦١٩٣ در ٢٨٣ برگ، کتابت سال ١٢٧٩ه-.ق. موجود است.

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)» به شماره ١١٥٠٧ در ٤ برگ، کتابت سال ١٠٧٩ه-.ق. موجود است.

١ نسخه ی خطی در «کتابخانه ی مرکزی دانشگاه تهران» به شماره ٨٤٠ [٨٣٩] موجود است.

نسخه های چاپی:

پیش تر یادآوری شد: این کتاب را نخست «رابینو» بر اساس سه نسخه‌ی خطی کتابخانه ی «بادلین» و «کمبریج» در سال ١٩٤٣ میلادی ترجمه و چاپ کرده بود و سپس «فارمر» به پیشنهاد «رابینو» تصمیم به چاپ آن گرفت که با درگذشت آنان هم چنان ناتمام باقی مانده بود. ولی نسخه‌ی دست‌نویس آنان را کتابخانه‌ی مجلس سنای (سابق) «ایران» خریداری کرد و به وسیله‌ی بنیاد فرهنگ (سابق) به سال ١٣٤٦ شمسی چاپ و منتشر شد.

٢. کمال البلاغه

مرحوم «آقابزرگ» در ذیل کتاب «بهجه الروح» ضمن توضیحاتی، به کتاب دیگر مولف، با عنوان فوق اشاره کرده و