«اى فلان و اى فلان و اى فلان- و آنها را نام برد- آنچه را پروردگارم به من وعده داده بود حقّ يافتم. آيا آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق يافتيدي» عمر اين را شنيد. عرض كرد: اى پيامبر خدا! چگونه اينها بشنوند و چطور پاسخ گويند در حالى كه كشته شده‌اندي پيامبر (ص) فرمود: «به آن كه جانم در دست اوست سوگند كه شما سخن مرا شنواتر از آنها نيستيد ليكن آنان نمى‌توانند پاسخ بگويند»«٧٩» و اين حديث از جمله احاديث صحيحى است كه در مورد مشركان فرمود، امّا در باره مؤمنان و شهيدان گفته است: «ارواح آنها در چينه‌دانهاى پرندگان سبز به زير عرش آويخته است.»«٨٠»

مى‌گويم: در تهذيب«٨١» روايت شده كه يونس بن ظبيان گفته است: در خدمت ابى عبد الله (ع) بودم. آن حضرت به من فرمود: «مردم در باره ارواح مؤمنان چه مى‌گويندي

«عرض كردم: مى‌گويند: آنها در چينه‌دانهاى پرندگان سبزى در قنديلهاى زير عرش قرار دارند. فرمود: «سبحان الله، مؤمن در نزد خدا گراميتر از آن است كه روح او در چينه‌دان پرنده سبزى قرار داده شود. اى يونس! هنگامى كه خداوند مؤمن را قبض روح مى‌كند روحش را در بدنى همانند بدن او در دنيا قرار مى‌دهد. مى‌خورند و مى‌آشامند، و هر گاه شخصى بر او وارد شود او را به همان صورتى كه در دنيا داشته است مى‌شناسد.»

غزّالى مى‌گويد: اين حالت و آنچه با اين الفاظ به آن اشاره شده با ذكر خداوند منافات ندارد. حقّ تعالى فرموده است: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا في سَبِيلِ الله أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ، فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ الله من فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ«٨٢» و به خاطر شرافت ذكر خداوند است كه مقام شهادت عظمت يافته زيرا

[٧٨] صحيح مسلم، ج ٦، ص ٣٨ از حديث ابن مسعود ضمن حديثي ديگر.

[٧٩]- صحيح مسلم، ج ٨، ص ١٦٣ از حديث انس؛ صحيح بخاري، ج ٢، ص ١١٧ از ابن عمر.

[٨٠]- ابن جرير ازسدي، ابن ابي حاتم از ابي سعيد، درّالمنثور، ج ٢، ص ٩٦.

[٨١]- همان مأخذ، ج ١، ص ١٣١؛ کليني، ج ٣، ص ٢٤٥، با همين الفاظ.

[٨٢]- آل عمران / ١٦٩ و ١٧٠: (اي پيامبر) هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند مردگانند بلکه آنها زنده‌اند. و نزد پروردگارشان روزي داده مي‌شوند.